اسم مضاعف رباعى ، چنانچه حذف حرف سوم آن ممكن نباشد ، تمامى حروف آن اصلى هستند مانند سمسم ( كه مضاعف به معناى تكرار حرف سين است ) ، در غير اين صورت اختلافنظر وجود دارد .
حروفى كه زائده واقع مىشوند ( ده حرف ) : ا ، و ، ى ، م ، ه ، ن ، ت ، س ، ه ، ل كه به اين صورت به شعر درآورده شده است :
هناء و تسليم تلا يوم أنسه * نهاية مسئول امان و تسهيل
يعنى : خوش زندگى و تسليم ، واقع شد بعد از روز مأنوس شدن با او . منتهاى مطلوب ، امنيت ، و آسانى كار است .
حرف الف چنانچه با بيش از دو حرف اصلى جمع شود ، زائده خواهد بود ، مانند ضارب .
دو حرف واو و ياء نيز چنانچه در مضاعف رباعى نبوده و واو مطلقا در اول كلمه نباشد و يا در اول كلمه و قبل از چهار حرف اصلى در غير مضارع نباشد ، نيز مانند الف خواهند بود مثل صيرف و جوهر .
صورت زيادتى سائر حروف در ترجمهء ابيات به خوبى روشن است .
اين حروف دهگانه ، در غير از مواردى كه در ابيات اين باب آمده است ، اصلى هستند ، مگر آنكه دليلى بر زائده بودنشان موجود باشد ، مثل همزه در باب شمأل .
فصل زائده بودن همزهء وصل
938
للوصل همز سابق لا يثبت * الّا اذا ابتدي به كاستثبتوا
متعلق به محذوف خبر مقدم ، مبتداى مؤخر ، صفت همز ، مضارع منفى و فاعل جمله صفت دوم ، ادات استثناء ، ظرف متعلق به مضارع منفى ، ماضى مجهول ، متعلق به ماضى نايب فاعل ، كاف حرف جرّ و قول محذوف مجرور آن الخ ، فعل امر و فاعل جمله مقول قول .
براى وصل ، همزهاى است كه سابق ( در اول كلمه ) است و ثابت نمىماند ( در لفظ ) ، مگر در وقتى كه ابتدا شود به آن ( يعنى قبل از آن چيزى نباشد ) مثل همزه در استثبتوا ( ثابت