و به عقب درآور « ذا » را ، مخصوص را ، هرچه كه آن مخصوص باشد ( مفرد ، تثنيه ، جمع مذكّر و يا مؤنّث ) و مساوى نياور آن را با « ذا » ( يعنى مخصوص هرچه كه باشد ، « ذا » تغيير نمىكند ) . پس « ذا » شباهت دارد مثل را ( در عدم تغيير در حالات مختلف مانند : حبّذا هند و حبّذا الزّيدان ) .
495
و ما سوى ذا ارفع بحبّ او فجرّ * بالباو دون ذا انضمام الحاكثر
عاطفه ، موصول مفعول مقدّم ، ظرف متعلّق به محذوف صله ، اسم اشاره مضافاليه ، فعل امر و فاعل ، متعلّق به ارفع ، عاطفه ، فاء زائده ، فعل امر و فاعل عطف به ارفع ، متعلّق به جرّ ، عاطفه ، ظرف متعلّق به محذوف حال براى ذو الحال محذوف ، لفظ « ذا » مضاف اليه ، مضاف و مضاف اليه مبتداء و فعل و فاعل جمله خبر .
و آن فاعلى را كه غير از « ذا » است ، رفع بده به سبب حبّ و يا جرّ به سبب باء زائده ( حبّ الرّجل زيد و حبّ بها ) و بدون « ذا » ( يعنى در جائى كه فاعل حبّ غير از ذا باشد ) ضمّه داشتن حاء زياد است .
چكيدهء بحث افعال مدح و ذمّ :
اين افعال براى انشاء مدح و ذمّ به كار مىروند .
افعال مدح و ذمّ 1 - نعم
2 - حبّ
3 - بئس
4 - ساء
احكام :
1 - فاعل نعم و بئس و ساء ممكن است محلّى به « ال » و يا مضاف به آن و يا مضاف به مضاف به آن باشد ، مانند نعم ابن اخت القوم بكر .
2 - گاهى فاعل اين سه فعل محذوف و اسم تمييزى آن را تفسير مىكند ، مانند نعم قوما معشره .
3 - گاهى براى فاعل ظاهر آنها ، تمييز آورده مىشود .
4 - برخى از نحاة ، كلمهء « ما » را بعد از نعم و بئس و ساء ، تمييز براى فاعل مقدّر و برخى ديگر ، خود آن را فاعل مىدانند ، مانند نعم ما يقول الفاضل .