مىكند و با اين كه پديدهها متفاوت و گوناگونند ، ولى همه دلالت بر خداى يكتا و فاعل مختار و با اراده دارند ، همهء موجودات از يك جا نشأت گرفتهاند و از يك نقطه تغذيه مىكنند و اين تنوّع و گوناگونى دليل بر آن است كه رابطهء خدا با مخلوقات ، رابطهء علّت و معلول است ، بلكه او با اراده و اختيار حكيمانه خود هر كار بخواهد مىكند و هر چه بخواهد مىآفريند .
خوانندهء دانا و با شعور در اين آيات قدرت ذات پروردگار و ارادهء او را نسبت به خلق مىبيند و عقل نيز غير آن را نمىپذيرد ، و عقيدهء فلاسفه در اين زمينه ، منتهى به تسلسل نامحدود مىشود ، زيرا هر موجودى از علّت سابق خود بوجود مىآيد و او نيز از علّت قبل از خود ، و همين طور تا بىنهايت ، و اين محال است و اگر سلسلهء علل به يك موجود ختم شود از كجا كه او خدا باشد و ديگران مخلوق او ؟
شما آيات قرآن را در مورد توحيد ذاتى و صفاتى و افعالى بخوانيد ، در آن دانش بسيارى بر طبق عقل - و نه ضدّ آن - خواهيد يافت زيرا قرآن بر اساس فطرت سليم مشى مىكند و گرفتار نظريهء علّيت - كه فلاسفه آن را از علّيت در امور عادّى گرفتهاند - نشده است ، و بدون ترديد بين واجب الوجودى كه هستى را آفريده و آن را تدبير و اداره مىكند و همه چيز به او بستگى دارد و او آنها را اندازهگيرى مىكند ، با تأثير موجودات و پديدهها - كه البته آن هم بيرون از تدبير و تقدير و قدرت او نيست متفاوت است .
در قرآن علم رسالت الهى و معجزات همراه با آن نيز وجود دارد و بيان مىكند كه خداوند سبحان تمام موجودات را آفريده و تنها بر انسانها پيامبرانى فرستاده است تا به جاى غوطهور شدن در فساد ، به راه خير و صلاح رهنمونشان سازند و به جاى دشمنى و خصومت با يكديگر ، با سلامت و دوستى زندگى كنند و به آنچه خداوند پيوستن به آن را امر فرموده است بپيوندند زيرا خداوند انسان را آفريد و او را يا سپاسگزار و يا ناسپاسش قرار داد و براى انسان سپاسگزار اسباب شكر را فراهم كرد و براى انسان ناسپاس پس از بيم و مژده او را مورد سؤال قرار داد ، همچنان كه فرمود :
المعجزة الكبرى القرآن ( معجزه بزرگ پژوهشى در علوم قرآنى ) ( فارسى ) — صفحة 480
مساهمون: محمد أبو زهرة
ص٤٨٠