گمراه كرده است ، يعنى نظريهء علّت و معلول كه خواستهاند آن را بر آفريدگار جهان منطبق سازند آن طور كه اين نظر در مورد ممكنات و پديدهها وجود دارد كه برخى علّت براى برخى ديگر هستند ، اينها پنداشتهاند كه پديدهها نيز معلول آفريدگارند و آفريدگار علّت آنها و از اينرو دچار تسلسل در اسباب و مسبّبات شده و به گمراهى شديد كشانده شدهاند . در صورتى كه اديان آسمانى نظرها را به اين نكته متوجّه مىسازند كه خداوند متعال - بدون سابقه و علّت پيشين - آفريدگار آسمانها و زمين است و او فاعل مختار و توانا بر همه چيز است ، و هيچ چيز از علم گسترده و بىنهايت او پوشيده نيست و هيچ چيز از تحت قدرت او خارج نيست و هر چه بخواهد انجام مىدهد و اختيار مىكند .
قرآن كريم اين حقيقت معقول را اثبات كرده و انديشهها را از سرگردانى و گمراهى نجات بخشيده و به سوى حقيقت پايدار راهنمايى كرده و بر آن دلايلى از هستى و گوناگونى آن اقامه فرموده است تا معلوم شود كه رابطه بين خداوند و پديدهها رابطهء علّت و معلول نيست ، زيرا به حكم عقل بايد بين آن دو سنخيّت وجود داشته باشد و انفكاك آن دو از يكديگر محال باشد ، امّا قرآن بيان مىكند كه مخلوقات متنوّع و مختلفند ، مثلا مىفرمايد :
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَ نُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِيَّ كَثِيراً وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً
« آيا نديدى كه پروردگارت چگونه سايه را بر سر عالميان گستراند و اگر مىخواست آن را ساكن مىكرد ، آنگاه آفتاب را بر آن دليل و راهنما قرار داديم پس گرفتيم آن سايه را به سوى خود گرفتنى آسان ( كه هر چه آفتاب بالا آيد سايه برود ) او خدايى است كه تاريكى شب را براى شما پوشش و خواب را مايهء آرامش شما و روز را براى كار و بدست آوردن روزى مقرّر داشت ، و اوست خدايى كه بادها را براى بشارت پيشاپيش رحمت خود فرستاد و از آسمان آبى پاك كننده نازل كرديم تا به آن زمين خشك و مرده را زنده