ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ
« 3 » يعنى معاوية ، از هر طرف همچون شيطان به سراغ أو مىآيد ، وجهات را به چهار سو اختصاص داده است ، زيرا معمولا از آن چهار جهت رفت وآمد مىشود .
بعضي از مفسّرين گفتهاند : شيطان از روبرو كه مىآيد مردم را اميدوار به عفو وبخشش مىكند وبه نافرمانى ومعصيت وامىدارد ، واز پشت سر ، آنها را به ياد بازماندگان مىاندازد وجمعآورى مال وثروت وبه جا گذاشتن آن براي بازماندگان را جلوه مىدهد ، واز طرف راست آنها كه مىآيد ، رياست وتعريف ديگران از آنها را جلوهگر مىسازد واز طرف چپ كه مىآيد علاقة به بيهوده كارى ولذتها را در آنها ايجاد مىكند .
از شقيق نقل شده است : هيچ بامدادى نشد مگر اين كه شيطان چهار دام براي من مىگسترد ودر پيش رويم كمين مىكرد ومىگفت نترس كه خداوند بخشاينده وآمرزنده است ، ومن اين عبارت را مىخواندم :
وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ
« 4 » واز پشت سر كمين مىكرد ومرا از تباهى بازماندگانم مىترساند ومن اين آية را مىخواندم :
وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها
« 5 » ويا از طرف راستم كه از راه تعريف وثناگويى ديگران از من وارد مىشد كه من اين جمله را مىخواندم
وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ *
« 6 » ويا از جانب چپم كه از طريق خواستهها وشهواتم وارد مىشد ، ومن اين عبارت را مىخواندم :
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ
« 7 » .
هامش
( 3 ) أعراف ( 7 ) آية ( 17 ) يعنى : آن گاه از پيشرو وپشتسر وطرف راست وچپ آنان در مىآيم .
( 4 ) سورهء طه ( 20 ) آية ( 82 ) يعنى : البتة بر آن كس كه توبه كند وبه خدا ايمان آورد ونيكوكار گردد وبه راه هدايت رود مغفرت وآمرزش من بسيار است .
( 5 ) سورهء هود ( 11 ) آية ( 6 ) يعنى : هيچ جنبندهاى روى زمين نيست مگر اين كه روزيش با خداست .
( 6 ) سورهء أعراف ( 7 ) آية ( 128 ) يعنى : سرانجام به سود پرهيزكاران است .
( 7 ) سورهء سبأ ( 34 ) آية ( 54 ) يعنى : و ( امروز ) ميان آنها وآرزوهايشان فاصله افكندهاند .