است زيرا روايت شده است كه وقتي علي ( ع ) در مقابل دشمنان قرار گرفت فريادى چنان هول انگيز سر داد كه همه ترسيدند وذو الثدية از شدت ترس فرار كرد وناپديد شد تا بالآخرة جسدش را در ميان آن گودال يافتند ، بعضي ديگر از شارحان احتمال دادهاند كه مقصود از شيطان همان إبليس مشهور است چنان كه در خطبهء أول شرح كرديم ، كه همان قوه وهميّه است وبه خاطر مشابهت لفظ ردهه را كه حفرهاى در دامنه كوه است به منظور استعاره از قسمت ميانى دماغ كه جايگاه قوهء مذكور است ، آورده وگاهى در اصطلاح أهل تجريد ومعنويت از دماغ وقواى آن تعبير به جبل واز شياطين گاهى به جن وگاهى به ملائكة مىشود وچون پيامبران واولياى خدا بعضي أوقات أمور معنوي وحقايق مجرد از مادة از قبيل فرشتگان ، جن وشياطين را با كمك نيرويى كه بر ايشان حاصل شده ، به صورت محسوس در مىيابند - كه اين مطلب در مقدمات كتاب بيان شده ودر آينده نيز به آن اشاره خواهيم كرد - بنا بر اين مىتوان گفت كه امام ( ع ) شيطان واقعي را با صورت محسوس كه داراى قفسهء سينه وقلب بوده ، مشاهده كرده وچون داراى مقام عصمت بود پيروزى بر شيطان ورانده شدن وبيچارگى وى را مشاهده مىكرد لذا از پيشگاه خداوند توانا صيحهء عذاب آورى را مىشنيد كه بر شيطان وارد شده ودر اثر آن صداى ضربان قلب وحركتهاى سينهء وى را شنيد همچنان كه نالههاى أو را مىشنيد كه بقيهء سخنان حضرت حكايت از اين معنا دارد .
( 45739 - 45734 ) منظور امام از بقيهء أهل بغى معاوية وواماندگان از لشكر شامند در مقابل جنگ با آن حضرت كه فريبكارى را پيشه كردند وآن حكميّت خائنانه را بر قرار ساختند واين كه فرمود اگر خدا رخصت دهد كه به جانب آنها برگردد بر آنان غلبه خواهد كرد وزندگيشان واژگونه مىشود ، از باب اطمينان به وعدهاى بود كه خداى سبحان بطور كلى داده است كه هر كس مورد تجاوز وستم واقع
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 525
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٥٢٥