ناگوار شكيبايى ، ودر قبال وسوسهها از شتاب خوددارى وبه موارد حقّ آگاهى دارند مىتوانند آن را رهبرى كنند ، بايد دانست كه در آن زمان مسلمانان جنگ با أهل قبله يعنى نبرد با يكديگر را گناهى بزرگ ومهمّ مىشمردند ، وبا ترس وبيم در اين امر شركت مىكردند ، از اين رو امام ( ع ) فرموده است كه پرچم قيام عليه متجاوزان أهل اسلام را جز آنانى كه بر شمرده كسى نمىتواند به دوش كشد ، وواژه علم ( پرچم ) در خطبه به فتح لام روايت شده است . ومعناى آن روشن است زيرا در جنگ ، پرچمدار ، به منزله مدار ومحور است ودلهاى رزمندگان به آن بسته است ، لذا لازم است كسى كه رايت اين كار را بر عهده دارد به صفاتى كه ذكر فرموده آراسته باشد تا بتواند هر كارى را در محلّ وموقع خود انجام دهد .
سپس امام ( ع ) مردم را به أصولي كلّى توجّه مىدهد كه در هنگام عزيمت براي نبرد با متجاوزان أهل قبله رعايت كنند ، وعبارت است از اين كه به هر چه فرمان داده مىشوند اقدام كنند واز هر چه نهى مىشوند دست باز دارند ، ودر باره كارى كه آن را به خوبى روشن ومشخّص نكردهاند شتاب نورزند ، مراد از جمله أخير اين است كه در انكار امرى كه آن حضرت انجام ويا فرمان داده ، پيش از آن كه چگونگى وفايده آن را از أو جويا شوند شتاب نكنند ، زيرا آن حضرت مىتواند هر امرى را كه ناپسند آنهاست تغيير دهد يعنى اگر حقيقة در آن امر مصلحت وسودى نباشد در آن دگرگونى به عمل آورد ، اين كه امام ( ع ) دستور مىدهد اگر امرى مورد ناخشنودى وانكار آنهاست چگونگى آن را روشن سازند براي اين است كه امكان دارد آنچه ناپسند آنهاست در حقيقت زشت وناپسند نباشد ، وبه سبب ناآگاهى به علل ومصالح ، آن را زشت شمارند وبا زبان يا عمل به انكار آن بشتابند ودر نتيجة دچار خطا ولغزش شوند .
يكى از شارحان در باره گفتار آن حضرت كه فرموده است : فإنّ لنا عند كلّ أمر ينكرونه غيرا گفته است : اين سخن اشاره دارد به اين كه أو مانند عثمان نيست كه آنچه را نهى مىكرد ومردم اعتنا نكرده مرتكب آن مىشدند درنگ كند ، بلكه
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 627
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٦٢٧