اين أمير مؤمنان ( ع ) آنان را بيم مىدهد كه اگر فرمانبردارى نكنيد خداوند قدرت وحكومت اسلام را از شما خواهد گرفت ، وهرگز به شما باز نمىگرداند تا اين كه آن را به جاى ديگر منتقل ، ودر ميان كساني غير از شما مستقرّ سازد ، منظور آن حضرت از اين سخن امر خلافت است ، بايد دانست كه اگر در جمله حتّى يأرز الأمر إلى غيركم واژه حتّى وآنچه پس از آن آمده غايت ونهايت نقل سلطنت حقّ از آنها دانسته شود برگشت واستقرار دوباره آن چنان كه گفته شد از عبارت فهميده نمىشود ، ليكن اگر حتّى را غايت وپايان عدم انتقال حكومت حقّه اسلام به آنان بدانيم ، برگشت آن را به آنان مىتوان از سخن دريافت .
اگر گفته شود : چرا امام ( ع ) فرموده است : پس از آن حكومت اسلام هرگز به آنان باز نخواهد گشت ، در حالي كه با پديد آمدن دولت عبّاسى حكومت به آنان بازگشته است ؟
اين پرسش را مىتوان به چند گونه پاسخ داد :
1 - گروهى كه در اين گفتار طرف خطاب آن حضرت واز أصحاب وياران أو بشمارند هرگز دولت وقدرت به آنها باز نگشته است ، زيرا پس از انقضاى حكومت بنى اميّه هيچ يك از اينها زنده نمانده بود ، وپس از آن هم در هيچ موقع قدرت به كساني از فرزندان اينها منتقل نشده است .
2 - سخن أمير مؤمنان ( ع ) مقيّد به واژه حتّى است كه به اصطلاح نحويان براي غايت ونهايت مىآيد ، وفرموده است قدرت وحكومت اسلام هرگز به شما باز نمىگردد تا اين كه به گروه ديگرى منتقل گردد ، چنان كه قضيّه به همين صورت واقع شد ، وحكومت از دست آنها بيرون رفت وبه چنگ بنى اميّه افتاد .
3 - برخى از شارحان گفتهاند ، گفتار امام ( ع ) كه « حكومت هرگز به شما باز نمىگردد تا اين كه . . . » به دنبال اين شرط است : « اگر خدا را فرمانبردار نباشيد » ، وچون اين شرط واقع نشده وبسيارى از مسلمانان بدون آلودگى به ريا ونفاق وبىاكراه واجبار خداوند را بندگى وفرمانبردارى كردهاند ، حكومت به
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 593
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٥٩٣