طلب با كمترين سعى وكوشش فساد آن را تشخيص مىداد وبطلان آن بر وى پوشيده نمىماند . حال چون تشخيص باطل بر جستجوگر پوشيده مانده معلوم مىشود كه باطل از آميختگى با حق بر كنار نبوده است وهمين آميختگى موجب اشتباه وپيروى از باطل شده است . در اين قضية شرطيّه از استثنا كردن نقيض جزاء « مخفى ماندن باطل » نتيجة آميخته بودن حق با ، باطل را گرفته است وبه تعبير ديگر ، رها نبودن باطل از آميختگى با حق را نتيجة گرفته است . نتيجة بدين دليل سالبه آمده است كه يكى از دو مقدمه سالبه بوده وهمواره نتيجة تابع پستترين مقدمه مىباشد .
( 9631 - 9596 ) 2 - قضيّه شرطيّهء دوّم : اين سخن حضرت است : ولو انّ الحقّ خلص من لبس الباطل انقطعت عنه السن المعاندين ؛ « واگر حق از پوشش باطل آزاد مىشد زبان بدگويان از عيبجويى باز مىايستاد . » رابطهء ميان بدگويى ودر لباس باطل بودن حق ، كاملا واضح است . مقدّماتى كه أهل باطل در اقامهء دليل مىآورند ، اگر تمام آنها حق باشد ، وبه ترتيب صحيحي آورده شده باشد ، نتيجة آن حق خواهد بود ، وزبانشان از لجاجت ومخالفت باز مىايستد . ولى چون مقدمات آميخته است نتيجة آن مىشود كه حضرت فرمودهاند .
امام ( ع ) قياس أول ودوّم را به صورت قياس ضمير آورده وكبرى را از احكام حذف كرده ، نتيجة يا آنچه كه در معناى نتيجة بوده است ذكر فرمودهاند : وبدين تعبير كه از حق مشتى را گرفته واز باطل مشتى را ودرهم آميختهاند ، لازمهء اين كار بوجود آمدن انديشههاى باطل شده است .
واژهء « ضغث » به صورت استعاره بكار رفته ، مقصود اين است كه انديشههاى باطل ، وخواستههاى اختراعى به دليل آميخته بودن حق وباطل بضرورت تحقق مىيابد . بدين هنگام شيطان بر ياران خويش تسلّط مىيابد .
بدينسان كه إبليس ، پيروى هواي نفس ودستور العملهاى بيرون از كتاب خدا را ،
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 287
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٢٨٧