سوريه و فلسطين ، در ميان يك عده افسران تقسيم شده بودند كه از وظايف حتمى آنها نسبت به سلطان اين بود كه در هنگام ضرورت وى را به دادن سپاه كمك كنند . تا زمانى كه كشور به دست نظام الملك ، يك مرد فوق العاده و شخصيت مهّم ملكشاه ، اداره مىشده است ، تمام امرا و شاه زادگان يا فرمانفرمايان نواحى و اطراف سر تسليم فرود آورده مطيع و فرمانبردار بودند .
ولى وقتى كه آنها از بين رفتند نزاع و جنگ از هر طرف برخاسته اغتشاش و نا امنى به جاى امنيت و آرامش قرار گرفت « 1 » .
بنابر اين حمله به زائران مسيحى بيت المقدس - كه دستاويز آغاز جنگهاى صليبى قرار گرفت - نيز با همين آشوب و نا امنى حاكم بر قلمرو سلاجقه قابل تفسير است ؛ و گرنه دولتهاى مقتدر و با ثبات ايرانى و اسلامى پيوسته حق زيارت اماكن مقدسه براى مسيحيان را به رسميت شناخته و در تسهيل آن مىكوشيدند . به هر حال ضعف نهاد خلافت و ناكار آمدى دولتهاى پراكندهء اسلامى موجب تشجيع صليبيها گرديد و انگيزهء حملهء آنان را به بيت المقدس قوت بخشيد .
لازم به يادآورى است ، در همان دورانى كه در غرب جهان اسلام جنگهاى صليبى در جريان بود ، نواحى شرقى اسلامى زير فرمان دولتهاى مستقل تابع خلافت عباسى به سر مىبرد ؛ كه سرگرم كشورگشايى در هندوستان بودند . خاندانهاى غزنوى و غورى ، دولتهاى قدرتمندى بودند كه قلمرو اسلامى را در سوى شرقى گسترش دادند و البته بر نواحى زير تصرف يكديگر نيز چنگ مىانداختند . از كسانى كه بايد به طور ويژه از او ياد گردد سلطان محمود غزنوى ( 389 - 421 ) است كه در بارهاش گفتهاند : « مساحت سرزمينهايى كه او گشوده با مساحت سرزمينهاى گشوده شده به دست عمر بن خطاب برابرى مىكرده است . » محمود به شمال هند حمله برد و سرزمينهاى پنجاب را به تصرف خويش درآورد . سرزمين غور - قسمتهاى جنوبى افغانستان كنونى - به تصرف وى در آمد و حوزهء ماوراءالنهر به دست وى گشوده شد . اين خود نشانگر اين حقيقت است كه اگر در مواردى در سوى غرب از قلمرو اسلام كاسته مىشد و مسلمانان عقب مىنشستند ، در سوى شرق ، دامنهء نفوذشان گسترش مىيافت « 2 » .
هامش
( 1 ) . تاريخ عرب و اسلام ، امير على ، ترجمهء فخر داعى گيلانى ، انتشارات گنجينه ، 1401 ، ص 331 - 332 .
( 2 ) . ر . ك . اطلس تاريخ اسلام ، حسين مونس ، ترجمهء آذرتاش آذرنوش ، انتشارات سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلح ، چاپ دوم ، ص 282 - 283 .