مانند قيام يحيى بن زيد در ترويج تشيع در اين ناحيه تأثير بسزايى داشته است . از طرفى حضور اعراب شيعه در ايران و مهاجرت آنها به اين سرزمين نيز در رشد تشيع در بعضى از نواحى نظير قم و كاشان مؤثر بوده است . ظهور دولت شيعهمذهب علوى در قرن سوم در منطق طبرستان به دست حسن بن زيد ، همچنين تشكيل حكومت متمايل به تشيع صفاريان در منطقه سيستان به دست يعقوب ليث در رشد و شكوفايى تشيع در اين مناطق مؤثر واقع شد . در قرون چهارم و پنجم همزمان با تشكيل حكومتهاى شيعهمذهب آل بويه كه علاوه بر ايران تا مدتها بر مركز اهل تسنن يعنى بغداد نيز مسلط بودند ، همچنين اقدام آنها در ترويج شعائر شيعه و حمايت از علماى بزرگ شيعه مانند شيخ مفيد و شيخ صدوق در اين دوره باعث شد كه تشيع جانى دوباره بگيرد . اقدام اين علما در تدوين متون فقهى و حديثى باعث نضج گرفتن فرهنگ تشيع در اين زمان گرديد ، حضور پررنگ اسماعيليان نزارى در دوره سلجوقى به رياست حسن صباح نيز نقش مهمى در جلوگيرى از افراطىگرى اهل تسنن در اين دوره داشته است . اين روند تكاملى در قرون بعد نيز ادامه پيدا كرد و در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم روى كار آمدن سلطان محمد خوارزمشاه كه حاضر به پذيرش سيادت عباسيان نبود ، همچنين گرايش او به علويان در زمان وى فرصت مناسبى را براى شيعيان فراهم كرد . در ادامه قرن هفتم حملات مغولان به ايران فجايع زيادى را به بار آورد كه شيعه و سنى يكسان در آتش آن سوختند . ولى تسلط آنها بر بغداد و در نتيجه سقوط حكومت متعصب عباسى ، مانع مهمى را در روند تكاملى تشيع در ايران ، از ميان برداشت . علاوه بر آن
ريشه هاى تاريخى تشيع در ايران ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: محمد على حاجيلو
ص١٩٠