نتيجهگيرى
فرايند شكلگيرى تشيع در ايران بر خلاف تصور عدهاى كه آن را به دورهء صفويه نسبت مىدهند ، يك فرايند طولانىمدت و تكاملى است و در طول ساليان متمادى عوامل متعددى موجب رونق و رشد تشيع در ايران شده است . از ميان آنها سهم بعضى از عوامل پررنگتر است . رفتار عطوفتآميز و انسانى امام على عليه السّلام با ايرانيان ساكن در سرزمينهاى خلافت ( موالى ) نقش مهمى در گرايش ايرانيان به تشيع داشته است ، زيرا به همان ميزانى كه رفتار اهل بيت عليهم السّلام با مسلمانان عجم ، انسانى و الهام گرفته از شريعت اسلامى بوده است رفتار خلفاى به اصطلاح اسلامى نيز مانند امويان با آنان تبعيضآميز و آلوده به تعصبهاى غير اسلامى و غير انسانى بوده است ، به جز اين مهاجرت علويان به سرزمين ايران ، كه تحت تعقيب و ستم حكام جور اموى و عباسى بودند نيز سهم عمدهاى در آشنايى ايرانيان با تشيع داشته است ، همچنين حضور پربركت حضرت على بن موسى الرضا عليه السّلام در ايران و قيامهاى علويان در ناحيه خراسان