چكيده
يكى از مباحث مهم و اساسى در تاريخ مذهبى ايران ، چگونگى و علل گرايش ايرانيان به تشيع است . سؤالى كه در اينجا مطرح است اين است كه با اينكه مسئله فتوحات در دورهء خليفه دوم و سوم و پس از آن در دورهء امويان در ايران دنبال شد و آنها نيز مبلغان تسنن بودند ، چه تغيير و تحولاتى در ايران اتفاق افتاد كه ايرانيان را از مكتب خلفا به مكتب اهل بيت عليهم السّلام كشاند ؟ در بررسى اين موضوع به علل و عوامل متعددى بر مىخوريم . در قرون اوليهء اسلامى عملكرد تبعيضآميز و قومگرايانه خلفا و عاملين آنها با مسلمانان عجم ( موالى ) كه ايرانيان هم جزئى از آنها بودند ، ايرانيان را به سوى مكتب اهل بيت عليهم السّلام كه اسلام راستين و عارى از هرگونه تعصب غير اسلامى و غير انسانى بود كشاند . در قرون بعدى نيز سيل مهاجرت علويانى كه مورد تعرض حكام اموى و عباسى قرار گرفته بودند به ايران نقش مهمى در گرايش ايرانيان به تشيع داشت ، همچنين تشكيل حكومتهاى شيعى مذهب در محدودهء سرزمين ايران نيز از عوامل مؤثر در ترويج افكار اين فرقه در ايران بود . علاوه بر آن مىتوان به نقش تصوف در ترويج اعتقاداتى نزديك به اعتقادات شيعه اشاره كرد . پس از هجوم مغولان به ايران و بروز ويرانى و ادبارى كه مردم ايران به آن گرفتار شدند ، گرايش به تصوف و دورى از دنيا در ايران رونق بسزايى گرفت . فرقههاى صوفيانه كه مذهب رسمى آنان تسنن بود در قرون بعدى رنگوبوى شيعى به خود گرفتند و با پذيرش ولايت امامان دوازدهگانه به تشيع