پيش از حملهء مغول نيز شهرهاى ذكر شده مهمترين پايگاههاى شيعيان محسوب مىشدند ، نصير الدين رازى اين شهرها را چنين برمىشمارد : « قم ، كاشان ، آوه ، سارى ، رى ، ورامين ، ارم ، استرآباد ، سبزوار ، دهستان ، جربايقان ، بخشى از ديار طبرستان ، قسمتى از قزوين و نواحى آن ، بخشى از ديار خرقان ، حران ، حلّه ، بحرين ، كوفه ، بغداد و مشهد الرضا . » در ادامه مىافزايد : همهء شيعيان اصولى امامى هستند و در قم ، كاشان ، آوه و مازندران به جز شيعه فرقه ديگرى نيست . « 1 »
نهضت سربداران خراسان و گرايشات شيعى آنان
مذهب تشيع علوى كه آيين مورد قبول عامه مردم ايران بهويژه طبقات پايين جامعهء ايرانى بود . « 2 » به علت اينكه مذهب حاكمان زمان نبود ، علاوه بر آنكه از آن حمايتى به عمل نمىآمد ، بلكه پس از حاكميت خلفاى سنى بهويژه در دوران حكومت امويان و عباسيان نيز بهطور قاطع سركوب مىشد و طرفداران آن همواره مورد تعقيب و آزار قرار مىگرفتند . در ايران نيز عباسيان به علت سلطه و نفوذى كه داشتند ، همچنين فرمانروايان دستنشاندهء كوچك و بزرگ كه بعضى از اينها ايرانى هم نبودند ، به پيروى از دستور خليفه بغداد ، به تعقيب و آزار شيعيان تحت عناوين قرمطى ، باطنى و اسماعيلى مىپرداختند . در قرنهاى چهارم ، پنجم و ششم ه ق ، فرمانروايان غزنوى و سلجوقى ، به علت نفرتى كه از اسماعيليان داشتند ، تحت عناوين مختلف به مبارزه با
هامش
( 1 ) . نصير الدين رازى ، ص 43 و 68 .
( 2 ) . اى . پ . پطرو شفسكى ، نهضت سربداران خراسان ، ص 15 - 13 .