آسمان و زمين بر مكان و مردم را شروع در احكام و وثوق بدان به سبب آن قيود اربعه باشد .
پس زمان تاريخ است ، و مكان موضع آن حال است ، و فعل منسوب است به آن كسانى كه اسامى ايشان ذكر كرده باشد مع تعيين اشخاصهم على السّواء .
و اكثر كتب كه بر يهود منزلاند مخصوصاند بدين ضبط و تحرير و تاريخ در آن آيت موجود است با قيود چهارگانه با جمله تفاصيل آنچنانكه آمده است كه حقّ سبحانه و تعالى با موسى عليه السّلام سخن گفت وقتى در رفتن مصر ، و گاهى بر طور سينا ، و گاهى در بيابان ، و گاهى در فاران « 1 » ، و گاهى در رقيم « 2 » ، و گاهى به نواحى مؤاب « 3 » ، و گاهى در اردن « 4 » ، و هريك در كدام روز از كدام ماه از كدام سال راجع با كدام تاريخ بود ، و تاريخ يكى از جمله چهار اصل است كه آن امّهات منصوصات است و اصول آن بر اين سياق تاريخ و اخبار و افعال و حوادث .
اصل اوّل در تاريخ و فوايد آن .
اصل دوم در اخبار و نوادر آن .
اصل سوم در افعال و مصادر آن .
اصل چهارم در حوادث و لواحق آن .
و چون اخبار كه تاريخ بر ذكر آن مشتمل است احتمال صدق و كذب و زيادت و نقصان دارد ، لاجرم تاريخ مقصور بود بر ذكر اخبار نادره چه اكثر خواطر به ضبط [
v
272 ] آن متعلّق باشد و سهو و غلط و تحريف و تغيير بدين سبب از آن دور بود ؛ و تاريخ پيش يهود بر سه قسم منحصر است :
[ قسم ] اوّل
هامش
( 1 ) .Faran( 2 ) .Rakim( 3 ) .Mu'ab( 4 ) .Jurdan