به تصحيف ، باكترا شده مطلب را راجع به تدبر اهل فن مىنماييم و به نقل بعضى اقوال مىپردازيم :
جمعى را عقيده اين است كه چون باختر در شمال شرقى مملكت مد عراق عجم بوده و باختى يا باختو در لغت مديها معنى شمال داشته از اين جهت آن مملكت موسوم به باختر شده است . برخى بر ايناند كه بلخ در زبان بختو - كه حالا پشتو مىگويند يعنى در زبان افاغنه - به معنى قلعه بوده . اگر اين گفته صحتى دارد بايد گفت چون پايتخت باختر قلعه داشته موسوم به اين اسم شده .
مملكت باختر را از ممالك معروفهء آسيا شمردهاند اما حدود حقيقى آن را درست معين نكرده . قومى گفتهاند حد شمالى آن سمرقند و شمال شرقى آن به مملكت « سك » يا « ساك » يا « ساس » يا « سگزى » محدود مىگشته از جانب مشرق به بلورداغ كه فاصل تبت صغير و همين ناحيه است منتهى مىشده و كوه هندوكش در جنوب و جنوب شرقى آن واقع و مرو حد مغربى و جنوب مايل به مغرب آن بوده است .
از اين تحديد حدود چيزى معلوم مىشود اگرچه مسلما در هروقت سرحدات آن تغيير كرده و درهرحال رود جيحون رودخانهء بزرگ و عمدهء اين مملكت بشمار آمده است و اين رود را يونانيهاى قديم « اكسوس » مىگفتهاند و ايرانيها « واخشو » و حالا هم بعضى « وخشاب » مىگويند . و مملكت باختر را اين رودخانه و شعب آن سيراب مىنموده .
پايتخت باختر را كه « باكترا » يا بلخ باشد « زارىآسپا » يا « زراسپ » هم ناميدهاند بلكه بطلميوس مصرى در جغرافياى خود « خاريسپا » ضبط كرده شايد خاريسپا معنى خواراسپا داشته كه از خوار ، مشرق را قصد نموده و از اسپا سپاه را يعنى محل و معسكر عساكر شرقيه .
قسمت شرقى باختر كه مملكتى كوهستانى بوده و وصل به سغد مىشده در عهد اسكندر كبير معروف به « پارواتاكا » گشته و اين كلمه
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٨٤