تغييرات طبيعى و مادى كرهء ارض ثابت و پايدار است بر خلاف تغييرات غيرطبيعى . مثلا وقتى مادهء آتشفشانى از يك نقطه بناى فوران را مىگذارد كوهى تشكيل مىدهد يا فلان وادى را پر و فلان رودخانه را از سراب و مجرا محو و نابود مىكند يا رودخانهاى از نو جارى مىسازد . اين قسم تغيير طبيعى ، ثابت است و فورا معاصرين آن را محسوس و به رأىالعين مىبينند و آن سانحه را در دفاتر خود مخلد مىنمايند . اما قسم ديگر از تغيير طبيعى كه در طى قرون و ادوار و تمادى اوقات و اعصار سمت حدوث مىيابد يك مرتبه محسوس نمىشود و در تواريخ ضبط نمىكنند اگرچه از تغييرات ثابته است . و از اين قبيل است تغيير يافتن مجرا و مصب رود جيحون كه ابتدا بنابر وضع جريانى كه داشت به درياى خزر مىريخت بعد در زمانى طويل مايل و منحرف گشته درياچه آرال را مصب خود قرار داد . اين است كه نمىتوانند تعيين كنند كه اين واقعه در چه سال واقع شده .
اما تغييرات غيرطبيعى و مادى كرهء ارض كه ثابت و پايدار نيست از قبيل معمور و مسكون شدن قطعه زمينى باير است و ممكن است كه آن باز خراب گردد و از عمارت و سكنه خالى شود و بالعكس .
و علم به اين قسم تغييرات متعلق به علم وصف امكنه است و علماى جغرافى فرنگ آن را « تپگرافى » نامند و اين علم اگرچه خود نيز شعبهاى از جغرافياست اما در عالم جغرافياى هيئة الارض چندان اهميتى ندارد بر خلاف شعبهء ديگر كه معروف به معرفة الامم يا علم انتشار البشر مىباشد و فرنگيها آن را « اتنگرافى » مىگويند كه در شناسايى زمين و هيئت آن مدخليت كلى دارد و زايد الوصف آن را مهم مىشمارند . چه معرفت به احوال ملل و امم ساكنه در هر نقطه طورى با معرفت آن نقطه مختلط شده كه گويى آن دو يكى گرديده و متحد گشته است يعنى بايد به واسطهء معرفت به حال امم و ملل ، معرفت به احوال هيئت زمين
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 24
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٢٤