ابو ريحان : محمد بن احمد البيرونى در اصناف علوم و فنون رياضى وحيد عصر و زمان خود بل آرايش قرون و اعصار بوده . گويند اصلش از بلدهء بيرون از توابع سند است . در خوارزم به تحصيل علوم و معارف پرداخته ، در تمام سال يك روز كه روز مهرگان باشد دست از اين كار مىكشيد و به زحمت مؤنه اندوزى مشغول مىشد . در سير و تواريخ مسلم ، و در فلسفه و هندسه بر جمله اقران مقدم ، در معقول و منقول و مصنوع و محسوس مسلط ، و در رسم اشكال فلكى و نقوش انجم و ابداع صنايع علميه و نقشهكشى و آثار جغرافى مؤيد .
در غزنه و بلخ و جوزجان رصدخانهها بنا كرده و رنج سفر بسيار كشيده از جمله چهل سال در هندوستان بوده و مدتى هم در رى اقامت داشته . ديرى در خدمت شمس المعالى قابوس با مكانتى عظيم بسر مىبرده و كتاب « آثار الباقيه » را به نام او نگاشته . بعد از اتمام اين كتاب به خوارزم رفته روزگارى در آستان مأمون خوارزم شاه رحل اقامت انداخته و منتهاى احترام و توقير را از آن پادشاه ديده . از آنجا سلطان محمود غزنوى او را طلبيده و به جايزهء حكم صحيحى از بام قصر بيفكند اما طورى به زير انداختند كه آسيبى به او نرسيد و به صلهء حكم صحيح ديگر شش ماه او را در حبس داشت ، بعد از آن به عنايات وافره نواخت . پس از رهايى ابو ريحان باز به خوارزم رفت . چون مأمون شاه مقتول شد ، عزلت اختيار كرد و مشغول تأليف شد . همينكه سلطان محمود درگذشت و دورهء سلطان مسعود گشت عطاياى وافره دربارهء ابو ريحان مبذول داشت و او قانون مسعودى را به پاداش آن عطايا به اسم آن پادشاه نوشت : سلطان مسعود يكبار نقرهء خالص حمل فيلى كرده جايزه را به دو فرستاد وى قبول نكرد .
مناظرات ابو ريحان با شيخ الرئيس مشهور است و ترجمهء حالش در نامهء دانشوران مبسوطا مسطور ، مصنفاتش بسيار مىباشد و آنچه
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 161
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص١٦١