روس چه توانستى كرد ؟ ! .
روسيان اگر خواستندى در كارهاى درونى ايران دست دارند ، نيكرفتارى با محمد على ميرزا جلو آن را نگرفتى ، و اگر نخواستندى و يا نيارستندى برداشتن محمد - على ميرزا از پادشاهى يا بيرون گردانيدن امير بهادر از دربار هيچ نتيجه بدى را در پى نداشتى .
پس از همه اينها چنان كه نوشتيم اين گفتگو روز چهارشنبه سيزدهم خرداد ( 3 جمادى الاولى ) بوده ، كه هنوز محمد على ميرزا بباغشاه نرفته و با مجلس نبرد آشكارى آغاز نكرده بود ، و چنان كه ديديم گفتگو درباره بيرون كردن امير بهادر و ديگران ميبوده ؛ و هنوز نامى از جنگ كردن با محمد على ميرزا يا نكردن در ميان نمىبوده ، پس اينكه براون مينويسد : « تقيزاده و مستشار الدوله از آنجا كه يكتوده بيمار بهتر است تا يكتوده مرده ، به اين شدند كه در برابر شاه تفنگ و افزار جنگ به كار نبرند » چه معنى دارد ؟ ! . . . آيا نه آنست كه تقيزاده دو داستان را كه از هم جداست بهم آميخته است ؟ ! . .
از اين نيز بگذريم : چنان كه خواهيم ديد پس از رفتن شاه بباغشاه خود تقيزاده از كسانى ميبود كه پافشارى در جنگ كردن مينمود . چيزى كه هست چون روز جنگ فرا رسيد از ترس جان از خانه بيرون نيامد و ناشايستى از خود نشان داد . پس چگونه ميتوان گفت كه از ترس دست يازيدن روسيان به كارهاى ايران جنگ نكردن با محمد على ميرزا را بهتر دانسته است ؟ ! . . اين خود بدى ديگرى از تقىزاده است كه براى پردهپوشى بناشايستى خود تاريخ را آشفته گردانيده است .
تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — صفحة 567
مساهمون: احمد كسروى تبريزى
ص٥٦٧