مقدّمهء مصحّح
براى تصحيح متن جلد دوّم علاوه بر نسخ آ ب ج د ه از ص 445 از متن مطبوع حاضر الى آخر كتاب نسخهء ز نيز به كار برده شده است . اين نسخه چنان كه در مقدّمهء جلد اوّل شرح داديم ناقص و مشتمل است فقط بر دو ثلث اخير از جلد دوّم و تمام جلد سوّم ؛ يعنى تمام جلد اوّل و ثلث اوّل جلد دوّم از آن ساقط است ، و اين نسخه هرچند سقيم و مشحون از اغلاط است ولى باز به واسطهء قدم نسبى خود در تصحيح جلد حاضر خالى از مساعدت نبود بل احيانا راه تصحيح فقط انحصار بدان داشت ، مثلا در ص 450 كلمهء « قراقم » كه صواب همان است لاغير فقط در ز موجود است و در ساير نسخ « قراقورم » و در آ « قراقنر » دارد كه هر دو قطعا خطاست و بدون استعانت نسخهء ز تصحيح اين موضع ممكن نبود ، و همچنين در ص 569 كلمهء « اقصى » فقط در ز موجود است و از ساير نسخ مفقود و حال آنكه وجود آن قطعا لازم است و بدون آن عبارت ناقص ، و هكذا .
امّا نسخهء و به دلايلى كه در مقدّمهء جلد اوّل گفته شد مطلقا در تصحيح اين جلد به كار برده نشد و به كلّى از آن صرفنظر گرديد و بعد از اين نيز در تصحيح جلد سوّم به كار برده نخواهد شد .
چنان كه نيز در مقدّمهء جلد اوّل اشاره نموديم متن جهانگشاى مانند ساير مؤلّفات قديمهء فارسى مشتمل است بر پارهاى اصطلاحات مخصوصه و كلمات و تركيبات غريبه كه در آن اعصار متعارف بوده ولى كنون به كلّى مهجور يا نادر الاستعمال است . اين اساليب مخصوصه كه ما از آن به خصايص نحوى و صرفى و لغوى و رسم الخطّى تعبير مىكنيم آنچه از آن راجع به جلد اوّل جهانگشاى است مهمّات آن را در مقدّمهء آن جلد ثبت نموديم و وعدهء داديم كه آنچه راجع به جلد دوّم و سوّم بدست آيد در مقدّمهء هر جلد درج كرده شود ، اينك حسب الوعده آنچه از اين قبيل خصايص در اثناء تصحيح جلد ثانى التقاط شد در اين مقدّمه ثبت گرديد :