مساحت افزوده شده به مسجد توسط مهدى عباسى 8380 متر مربع بود . در اين توسعه درهاى متعددى را در اطراف مسجد گشود و تا قرنها بعد ، به همان صورت باقى ماند .
مهدى عباسى در سال 164 از كاردانان خواست ، طرحى تهيه كنند تا مسجد از ناحيهء جنوبى نيز وسعت يابد ، به طورى كه به صورت تقريبى ، مسجد به شكل مربع در آيد ؛ به گونهاى كه كعبه در ميانهء آن قرار گيرد . بدين ترتيب ، مجدداً مساحت مسجد به مقدار 6560 متر مربع افزايش يافت و رواقهايى در اطراف آن ساخته شد و ستونهايى برافراشته گرديد . اين ستونها هنوز بر سر پا است و كتيبهاى كه يادگار دورهء مهدى عباسى است ، بر آن باقى مانده است .
گفتنى است ، به روزگار مهدى عباسى مسجد در سمت مسعى به اندازهاى توسعه يافت كه ميان مسجد و مسعى فاصلهاى نماند ؛ با اين حال ، بعدها باز در اين محدوده به تدريج خانههايى ساخته شد . « 1 »
پس از مهدى عباسى ، در زمان « معتضد » و « مقتدر عباسى » ، قسمتهاى كوچكى به بخشهاى شمالى و غربى مسجد افزوده شد . از آن جمله محل « دارالندوه » بود كه از زمان قُصَىّ بن كلاب در جاهليت براى مشاورهء قريش دربارهء كارهاى مهم ، در كنار مسجد الحرام ساخته شده بود . قرار بر آن بود تا تنها قريشيانى كه چهل سال از عمرشان گذشته است ، به اين مجلس مشورتى وارد شوند . اين محل تا اواخر قرن سوم هجرى برپا بود و زمانى كه خلفا به حج مىآمدند ، در آنجا اقامت مىكردند .
در اين زمان ، به بناى دارالندوه بىتوجهى شد و رو به تخريب بود . هرگاه باران مىآمد ، گِل و لاى آن به مسجد الحرام سرازير مىشد . اين امر سبب شكايت امير مكه به معتضد عباسى ( خلافت از 279 - 289 ) شد و وى از خليفه خواست تا اجازه دهد آنجا را به مسجد بيفزايد يا به محلّى براى اقامت حجاج تبديل كند . معتضد اين طرح را پذيرفت و دستورش را صادر كرد . اين افزايش در سال 281 هجرى صورت گرفت .
هامش
( 1 ) . احمد السباعى ، تاريخ مكه ، ص 159