مسجد الحرام و دورههاى تاريخى توسعهء آن
پيروزى اسلام در مكه سبب شد تا خانهء خدا و اطراف آن ، از لوث وجود بتها پاك شود و فضاى مكه را اذان بلال ، كه شعار توحيد بود ، در بر گيرد . تا اين زمان ، هيچ حصارى و بنايى در اطراف مسجدالحرام نبود . تنها در اطراف كعبه ، آن سوى محدودهء طواف خانههاى عربها بنا شده بود .
با گسترش اسلام و افزوده شدن به شمار مسلمانان ، احساس شد كه بايد محدودهء طواف وسيعتر شود . از اين رو ، خليفهء دوم دستور داد تا خانههاى اطراف را بخرند و خراب كنند و به محدودهء مسجد بيفزايند ؛ همچنين گفت تا ديوارى كمتر از قامت يك انسان در اطراف مسجد بكشند ، درهايى نيز در آن بگشايند و مشعلهايى بر فراز ديوارها نصب كنند تا مسجد در شب روشن بماند . پردههاى كعبه را نيز عوض كنند . از آنجا كه كعبه و مسجد در معرض سيل بود ، كوشش شد تا سيل بندهايى در اطراف آن احداث شود كه از هجوم آب و سرازير شدن آن به مسجد جلوگيرى كند .
بر اساس رسمى كهن ، به مردمى كه در اطراف كعبه زندگى مىكردند دستور داده شد بناهاى خود را بلندتر از كعبه نسازند تا بناى كعبه و مسجد تحت الشعاع آنها قرار نگيرد . گفتنى است ، پيش از ظهور اسلام ، ساكنان مكه به احترام كعبه ، خانههاى خود را به صورت مربع نمىساختند .
پس از اقدامات خليفهء دوم در سال هفدهم هجرى ، خليفهء سوم در سال بيست و شش هجرى ، بار ديگر بر محدودهء مسجد افزود . او دستور داد تا خانههاى ديگرى را خريده و ضميمهء مسجد سازند . ميان او و برخى از صاحبان خانهها درگيرى پيش آمد كه سرانجام برخى از آنها راضى شدند و برخى نيز ناراضى باقى ماندند .
خليفهء سوم ، همزمان با توسعهء مساحت مسجد ، دستور داد ، رواقهايى براى مسجد ساخته شود . تا آن زمان ، محيط اطراف كعبه ، به طور كامل بدون سقف بود و اين نخستين بارى بود كه بخشهايى از آن مسقف مىشد .