« مقتدر » ( خلافت از 295 - 320 ) نيز در سمت باب ابراهيم ، محدودهاى را به مسجد افزود . در دوران مستنصر بالله عباسى ( 623 - 640 ) كوششهاى زيادى براى بازسازى و نوسازىبرخى ازبناها صورت گرفت . يادگار اين تجديد بناها ، كتيبههاى متعددى است كه ازاين خليفهدر جاىهاىچندى وجوددارد . از آن جمله براى تجديد بناى مطاف ، كتيبهاى ازاين خليفه درموزهء حرم نگهدارى مىشود . همچنين براى بناى مسجد البيعه در نزديكى جمرهء عقبه ، كتيبهاى از اين خليفه موجود است كه روى ديوار آنجا برقرار مانده است .
تصوير 12
پس از آن ، جز بازسازىهاى اصلاحى ، كه هر از چندى ، به وسيلهء خلفا و اميران در مسجدالحرام انجام مىيافت ، كارى صورت نگرفت . با اين حال روشن است كه در تمام دورهء مملوكى و عثمانى ، بناى رواقهاى اطراف مسجد ، هر از چندى ترميم و در مواردى از اساس بازسازى مىشد . اخبار بسيارى از اين بازسازىها را در كتابهاى تواريخ مكه و كتابهايى كه در تاريخ خلفاى مملوكى و عثمانى نگاشته شده است ، مىتوان دريافت . ننوشتن اين افزودهها نخست بدان دليل است كه ضمن آنها توسعهء جدى صورت نمىگرفته و تنها به نوسازى
آثار اسلامى مكه و مدينه ( فارسي ) — صفحة 76
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص٧٦