در سال 654 هجرى ؛ يعنى سه سال پيش از سقوط عباسيان ، مسجدالنبى آتش گرفت و صدمات زيادى بر آن وارد شد . خليفهء عباسى نتوانست آن را بازسازى كند ؛ زيرا به دست مغولان ساقط شد ؛ اما مماليك مصر معمارانى را براى بازسازى آن فرستادند . پس از آن ، محمد بن قلاوون از مماليك ، سقفهايى در قسمتهاى غربى و شرقى مسجد زد و در سالهاى 705 و 706 ، رواقهاى ديگرى نيز براى مسجد ساخته شد . با اصلاحات ديگرى كه صورت گرفت ، مسجد صورت نخست خود را بازيافت .
در سال 886 هجرى مجدداً بر اثر صاعقهاى مسجد آتش گرفت . اين بار نيز مماليك مصر كار بازسازى را عهدهدار شدند و علاوه بر مسجد ، رباط ، مدرسه و آشپزخانهاى نيز براى آن بنا كردند . مساحت مسجد در اين تجديد بنا تا 9010 متر مربع رسيد . گزارش اين آتش سوزى و بازسازىِ آن توسط مماليك را ، يك نويسندهء ايرانى كه خود پس از آتش سوزى به مدينه آمده و اخبار آن را از شاهدان شنيده ، نگاشته است . « 1 »
تلاش عثمانىها
مرحلهء بعدى بازسازىِ مسجد ، در روزگار عثمانىها و در قرن دهم هجرى صورت گرفت . سلطان سليمان عثمانى در سال 938 در بازسازى مسجدالنبى كوششهايى كرد ؛ اما اقدام اساسى در سال 1265 قمرى به دست سلطان عبدالحميد اول ( م 1277 ) آغاز گرديد و در طى سيزده سال مسجد به شكلى استوار و در عين حال زيبا بازسازى شد . اين بازسازى ، قوىترين و محكمترين ساختمانى بود كه مسجد به خود ديد . پس از آن در روزگار سلاطين بعد از وى نيز ، مرتب كار مرمت واصلاح در مسجد ادامه داشته است كه گزارش آن را مورخان هر دوره نوشتهاند .
هامش
( 1 ) - اين گزارش جالب در فصلنامهء « ميقات حج » ش 10 ، صص 116 - 106 چاپ شده است .