مىكردند . « 1 » پيش از اسلام بخش اصلىِ منطقهء حدّفاصل حرّهء شرقى تا قبا ، در اختيار يهوديان بنى قريظه بوده است . مسجدى كه در حال حاضر به خطا به مسجد فضيخ شهرت دارد و در اصل نامش مسجد بنىقريظه است ، مىتواند گوياى محل سكونت آنها در حدفاصل قبا تا حرّهء شرقى باشد . جمعيت بنىقريظه و منطقهء آنان وسيع بوده ؛ به طورى كه گاه حرّهء واقم يا شرقى را به نام حرّهء بنى قريظه مىناميدهاند . « 2 »
طايفهء خزرج كه جمعيتشان سه برابر اوس بود ، در نواحى مركزى و پيش از آن ، در حوالى حرّهء غربى مىزيستند . مركز اين منطقه ، به تقريب ، شارع سلطانه - عثمان فعلى - تا مسجد قبلتَين و منطقهء مساجد سبعه مىباشد . منطقه ياد شده در سمت جنوب ، تا نزديكى قباى غربى و در اصل منطقهء بطحان امتداد مىيابد ؛ به عبارت ديگر حرّهء غربى از شمال به جنوب ، از مسجد قبلتَيْن آغاز شده و تا وادى رانوناء در نزديكى قبا و جايى كه مسجد جمعه واقع است ، امتداد دارد .
منطقهء شمال حرهء غربى ، منطقهاى كشاورزى است كه باغهاى فراوانى در آن بوده و تا دامنهء احد مىرسد . آب اين بخش از وادى عقيق تأمين مىشود كه شهرت فراوان دارد . برخى از ساكنان ثروتمند مدينه در همين ناحيه قصرهايى ساختند كه بناى آن تا قرنها سرپا بوده و سفرنامهنويسان دورهء قاجارى ، آنها را مشاهده و وصف كردهاند .
حرّهء جنوبى ، جز بخشى از آن ، كه به نوعى امتداد حرّهء غربى است و نامش حرّهء مَعْصَمُ العليا ، شامل حرّههاى كوچكى است كه هر كدام نامى محلى دارد و نواحى خاصى از منطقه قبا را پوشش مىدهد . حد فاصل اين حرهها ، به ويژه سمت شمال قبا ، باغها و نخلستانهاى بسيار زيبايى است كه قبا را به صورت منطقهاى حاصلخيز نشان مىدهد .
گفتنى است جمعيت عربِ يثرب ، بسيار بيش از يهوديان بوده است . با اين حال ، ميان دو قبيلهء عرب ، نزاعهاى زيادى جريان داشت و اين نزاعها به ميان قبايل يهود نيز سرايت كرده بود .
هامش
( 1 ) . الانصارى ، آثار المدينة المنوره ، ص 210
( 2 ) . معالم المدينة المنوره ، ج 1 ، مج 2 ، ص 459