متصل بود . وى همچنين مىگويد : خانههاى مردم در محل فعلى وادى بود و فاصلهء مسجد تا صفا در دل وادى را خانهها تشكيل مىداد . مردم بايد از كوچهء تنگى مىگذشتند تا پس از پيچيدن به دور خانههايى كه ميان وادى و صفا قرار داشت ، به صفا مىرسيدند .
سعى نيز در محل فعلى مسجدالحرام بود . خانهء محمدبن عبادبن جعفر نيز در كنار ديوار ركن مسجدالحرام امروزى ، در محل منارهاى كه رو به وادى قرار داشت ، واقع شده بود ، نشانهء محل سعى نيز آنجا بود و اين وادى در قسمت پايين آن در محل فعلى مسجدالحرام ، واقع است .
ازرقى پس از بيان مطالبى در خصوص افزودههاى اين قسمت ، مىگويد : ابتدا اين كار را در سال 267 شروع كردند . خانهها را خريدند و ويران كردند و بخش اعظم خانهء ابنعبّاد ابن جعفر عائذى را خراب كردند و محل سعى و وادى را در آن قرار دادند . « 1 » به نظر مىرسد در مورد محلّ سعى ، جابجايى صورت گرفته است . گرچه تغيير قسمتهايى از آن نسبت به جاى سعى پيش از آن صورت گرفته ؛ زيرا امروزه مردم و علما در اين محل به سعى مىپردازند و اين مسأله پنهانى نيست ، همچنان كه شهرت كتاب ازرقى نيز در شرق و غرب پنهان نبوده است و علماى متأخر بهويژه علماى مكه هم از آن و محتويات آن با خبر بودهاند و اگر بپذيريم كسانى كه پيش از ازرقى بودهاند ، از محتويات آن بىخبر بودهاند ، اين امر نزد علماى حرم و ديگر علمايى كه اين تغييرات در زمان آنها صورت گرفته و آنها خود شاهد اين تغييرات بودهاند ، كاملًا شناخته شده است و در جايى هم ثبت نشده كه كسى از اين علما ، اين امر را نفى كرده يا اينكه در جاى ديگرى جز محل سعى فعلى ، سعى كرده باشد . علماى ديگر نيز همين وضع را دارند ، جز آنكه آنها اين تغييرات را به چشم خود نديدهاند . بنابراين در مورد درست بودن سعى در محل كنونى از نظر علمايى كه شاهد اين تغييرات بودهاند يا علماى بعد از ايشان ، اتفاق نظر وجود دارد .
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، صص 80 - 78