اندازه گرفتيم و نتيجه آن شد كه فاصلهء نشانهاى كه در لبه درِ معروف به بابالعباس در مدرسهء افضليه قرار دارد تا نشانهاى كه روبهروى آن در درِ معروف به دارالعباس واقع است ، يك چهارم كمتر از 28 ذرع آهنى است كه به ذرع دستى برابر با 31 و پنج هفتم ذرع مىشود و از فاصلهاى كه ازرقى در اين مورد گفته ، كمتر است . فاصلهء نشانهاى كه پاى منارهء باب على قرار دارد تا نشانهء روبهروى آن در دار سلمه ، 5 / 43 ذرع و دو قيراط به ذرع آهنى و برابر با 5 / 37 ذرع و يك ششم يك هفتم ذرع دستى است و از نشانهاى كه در باب العباس مسجدالحرام واقع است تا نشانهاى كه پاى مناره باب على قرار دارد 103 و يك چهارم ذرع آهنى برابر با 118 ذرع دستى است .
فاصلهء نشانهء موجود در دارعباس تا نشانهاى كه در دار سلمه قرار دارد ، 96 ذرع و يك سوم ذرع آهنى برابر با 110 ذرع و دو سوم يك هفتم ذرع دستى است .
ازرقى گفته است : فاصلهء نشانهاى كه در باب مسجد ( الحرام ) واقع است تا مروه ، پانصد ذرع و نيم است « 1 » كه ما فاصلهء ميان نشانهء مزبور تا ازج ( بناى مستطيل شكل طاق ضربى ) كه در مروه قرار دارد ، اندازه گرفتيم 492 و يك سوم ذرع دستى شد . فاصلهء ميان نشانهاى كه در مناره و وسط طاق صفاست تا ديگر طاقهاى صفا ( به يك اندازه و برابر با ) 160 ذرع دستى بود .
ازرقى مطلبى دارد حاكى از اينكه : محل سعى در فاصلهء ميان نشانهاى كه در مناره قرار دارد تا نشانهاى كه روبهروى آن است ، تنها در زمان خلافت مهدى عباسى و با تغيير مكان سعى از جاى قبلى خود به اين جهت ، به محل سعى تبديل گرديده است و در برنامهء دوّم توسعه ، مسجدالحرام از سوى مهدى ( عباسى ) ، وارد مسجدالحرام شد .
ازرقى مىگويد : جدّم برايم نقل كرد : وقتى مهدى ( عباسى ) مسجدالحرامرا ساخت و افزودهء اوّلى را در آن بنا كرد ، از بالا و پايين و بخشى از آن كه كنار دارالندوه و شامى قرار دارد ، بدان اضافه شد و بخش يمانى آن كه كنار وادى و صفا قرار دارد ، تنگ شد .
( در آن زمان ) كعبه در بخش مسجد قرار داشت ؛ زيرا وادى به مسجد ( الحرام ) امروزى
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 119