گفتنى است ، ديوار خرمان همان جايى است كه به آن خرمانيه مىگويند و همان « اودان » در سمت بالاى محلى است معروف به معابده در حاشيهء مكه راه كوهستانى اذاخر نيز بالاى همين مكان است و مشهور هم هست و در جاهليت ، قبرستان به آن ختم مىشد . همچنين بنا به گفتهء ازرقى و ديگران ، پيامبر صلى الله عليه و آله روز فتح مكه از همين جا وارد مكه شد . اين كه ازرقى از جدش زنجى نقل كرده كه عبداللَّهبن عمر در اين قبرستان به خاك سپرده شده « 1 » مخالف با اين گفته است كه وى در كوهى كه باب معلاة سمت چپ به طرف مدينه و سمت راست در جهت عكس مدفون است و من دليلى بر اينكه ابنعمر در اين كوه مدفون است ، نديدهام و بعيد هم هست .
و ديگر قبرستان معروف به قبرستان المهاجرين در حصحاص است . « 2 » در روايتى كه سند آن به ازرقى مىرسد ، آمده است : « حصحاص » كوهى است مشرف بر پشت ذىطوى به سوى درّهء مكه « 3 » مىگويد درهء ذىطوى ، ميان دامنهء راه كوهستانى قبرستان معلاة تا كوهپايهء آن كه خضراء نام دارد و از آنجا به سمت قبرستان مهاجرين در پايين فخّ مىرسد ، قرار دارد . « 4 » بايد گفت : اين سخن بدان معناست كه قبرستان مهاجران ، در كنار راه كوهستانى است كه از آنجا به سمت معلّاة مىروند و مردم آن را « حجون اوّل » مىنامند .
سليمانبن خليل نيز مطلبى دارد حاكى از اينكه حصحاص ، كنار كوهى است كه مردم مكه آن را « بكّاء » مىنامند و در جادّه عمره معروف واقع است ؛ زيرا در سخن از احرام از تنعيم مىگويد : فاكهى در كتاب خود گفته است : در اين راه عمره نيز كوهى است كه « مقلع » ناميده مىشود . مقلع همان كوهى است كه در پايين « حصحاص » واقع است و
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 210
( 2 ) - همان ، ج 2 ، ص 213
( 3 ) - همان ، ج 2 ، ص 299
( 4 ) - همان ، ج 2 ، ص 297