بويژه كه دورهء آنها شاهد نهضت علمى همه جانبهاى در سرتاسر مملكت و كارزار عقيدتى وسيعى كه دستهاى مرموزى به منظور مشوه ساختن اصول اسلامى و تحريف آنها و اهانت به اسلام راه انداخته بودند و جز به سود دشمنان اسلام تمام نمىشد ، بود برندهء نبردى كه مسلمانان را دچار تفرقه ساخته و آنها را به گروهها و دستهجات مخالفى تقسيم كرده بود همان حكامى بودند كه مىخواستند مسلمانان به اين گونه مباحثات مشغول باشند و از ستم و طغيان وجود آنها به هر قيمت كه شده ، مطرح نگردد .
در هر حال ، گروههاى بسيارى از شهرها و روستاها ، راهى دانشگاه اهل بيت شدند و در زمان امام صادق ( ع ) حركت علمى جان تازهاى يافت و در پى از ميان - رفتن موانع و تمهيداتى كه آنها را از مردم جدا ساخته بود اين خيزش علمى ، به دورترين نقاط نيز راه يافت و تعداد كسانى كه به اين دانشگاه پيوستند طبق شمارشى كه ابو العباس احمد بن عقدة متوفى 230 در كتاب مستقلى از ايشان به عمل آورده به چهار هزار تن رسيد . شيخ نجم الدين در « المعتبر » اين آمار را تأييد كرده و حسن بن على الوشّاء از ياران امام رضا ( ع ) تعداد نهصد تن از آنان را كه سالخورده بودند و پس از گذشت بيست سال از وفات امام صادق ( ع ) در مسجد كوفه به گرد آن حضرت جمع مىشدند و فقه او را مباحثه مىكردند ، از نزديك ديده است . و اگر اين درست باشد كه پس از گذشت بيش از بيست سال حسن بن على الوشّاء به تنهايى در مسجد كوفه اين تعداد را ديده جاى شگفتى نيست كه از جاهاى ديگر و اقطار اربعه ( حجاز و عراق و شامات و مصر ) چهار هزار تن يا بيشتر ، به گرد او جمع آمده بودند .
« محقق » در المعتبر مىگويد : شاگردان سرشناس آن حضرت از احاديث و پاسخهاى آن حضرت به مسائل تعداد چهارصد كتاب به رشته تحرير درآوردند كه به دوران پس از وى به اصول معروف شده است و كلينى و شيخ صدوق و طوسى در كتب چهارگانه خود يعنى كافى ، من لا يحضره الفقيه ، وافى و استبصار آنها را مرجع خود قرار دادند .
و آنگونه كه تأليفات شيعه در احوال رجال ، تصريح دارند ياران امام باقر و امام صادق ( ع ) در رشتههاى مختلف بيش از چهار هزار كتاب تأليف كردهاند و به فرض كه در اين عدد ، مبالغه شده باشد و بعيد هم نيست آنچه ترديدپذير نيست اينكه آنها علاوه بر چهار صد كتاب اصول ، صدها كتاب در حديث و فقه و ديگر موضوعهاى اسلامى نگارش كردهاند و تأكيد امام صادق ( ع ) در اينكه از بيم فراموشى يا كموكاست ، آنچه را كه بيان مىكند به رشته تحرير درآورند ، چنين امكانى را فراهم
سيرة الأئمة الاثني عشر ( ع ) ( زندگانى دوازده امام ع ) ( فارسي ) — صفحة 260
مساهمون: هاشم معروف الحسني
ص٢٦٠