آنها را دادهام كه بديهى است اين طرز سخن نامعقول و غلط است زيرا خود اين امر ، اجازه دادن به نوكر است و مثل اين ميماند كه بگويد : من به چيزهايى امر مىكنم كه به آنها امر كردهام .
« لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ »
هر كس كار نيكى مانند اطاعت خدا انجام دهد پاداش آن براى خود اوست و كيفر گناهانش نيز دامنگير خودش خواهد شد و از آنجا كه پاداش نيك و كيفر از كار انسان پديد مىآيد . صحيح است كه از آن بكسب تعبير گردد .
« رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا »
حسن مىگويد : اين جمله براى تعليم دعا كردن است يعنى « بگوييد خدايا ما را كيفر مكن » و برخى گفتهاند : اين جمله براى حكايت و تمجيد آنها است يعنى « آنان مىگويند كه خدايا ما را كيفر مكن » .
« إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا »
در معناى اين جمله چند قول گفته شده است :
1 - يعنى آنچه را ما ترك كردهايم و گناه نمودهايم ( بنا بر اين نسيان به معناى ترك كردن است چنان كه جاى ديگر ميفرمايد :
« نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ »
« 1 » يعنى طاعت خدا را ترك كردند خدا هم پاداش آنها را ترك كرد و مثل اينكه ميفرمايد :
« أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ »
« 2 » ( آيا مردم را به نيكى دستور مىدهيد و خود آن را ترك ميكنيد ؟ ) و منظور از « اخطأنا » يعنى گناه كردهايم است زيرا گناهان چون نقطهء مقابل راستى و درستى است از آن ، بخطاء تعبير ميگردد پس آنان درخواست مىكنند كه خداوند گناه آنان را عفو كند اگر چه گناه عمدى باشد .
و در حقيقت خداوند در جملهء فوق دستور مىدهد كه از واجباتى كه ترك كرده و اعمال زشتى كه انجام دادهاند طلب مغفرت و درخواست بخشش نمايند .
2 - يعنى اگر به كارهايى پرداختهايم كه به سبب آنها دستور تو را فراموش كرده و
هامش
( 1 ) - آيه 67 از سوره توبه
( 2 ) - آيه 44 از سوره بقره