گنجايش همهء آنان را داشت جز اينكه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله در اواخر ، آن را توسعه داد .
( 1 ) بنابراين مسجد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مركز اين شهر كوچك است كه خيابانهاى آن را كوچههاى تنگ و خانههاى به هم چسبيده تشكيل مىداد . زيرا اين مقتضاى امنيت مردمى است كه به واسطهء جنگهاى داخلى هيچگاه اسلحه خود را بر زمين نمىگذاشتند ، نه در شب و نه در روز . « 1 »
مردم مدينه به دور بخش بزرگى از شهر خندقى كندند كه مشركان را در جنگ احزاب از دستيابى به آنان بازداشت . حفر اين خندق به رغم عمق و عرض زيادش ، فقط شش روز طول كشيد .
( 2 ) اين همه بر عدم صحّت گفته ابن مردويه در خصوص ازدواج زهرا عليها السّلام دلالت دارد كه مىگويد : پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مردم مدينه را دعوت كرد ، همه آمدند ، « بيش از چهار هزار نفر بودند » . « 2 » در حالى كه مدينه نصف اين رقم نيز جمعيت نداشت .
روايت ديگرى نيز كه در خصوص همين قضيه صحبت مىكند ، بر نادرستى اين رقم دلالت دارد . بر پايهء اين روايت كسانى كه در مراسم عروسى زهرا عليها السّلام شركت كردند ، در مجموع سه هزار و سيصد نفر بودند . « 3 » شايد رقم چهار هزار نفر هم در صدد بيان همين معنى باشد .
( 3 ) بنابراين وقتى در مدينه با اين حجم يك انسان عادى بميرد ، شهر حالتى شبيه حالت فوق العاده خواهد داشت . چه مردم براى تسليت گويى به صاحبان عزا و مصيبتزدگان ، و دور داشتن آنان از فضاى حزن و اندوه ، گروه گروه خواهند آمد .
حال اگر فقيد از دست رفته از موقعيت اجتماعى ممتازى برخوردار باشد ، اين اقبال
هامش
( 1 ) اعلام الورى ، ص 55 ؛ بحار الانوار ، ج 43 ، صص 8 - 10 .
( 2 ) عوالم العلوم ، ج 11 ، صص 298 ، 340 ؛ ر . ك : بحار الانوار ، ج 43 ، صص 94 ، 114 ؛ امالى طوسى ، ج 1 ، ص 39 .
( 3 ) دلائل الامامه ، ص 21 ؛ عوالم العلوم ، ج 11 ، ص 345 .