مردم گروه گروه به همين مسجد مىآمدند و از طلوع فجر تا پاسى از شب براى نماز ، و نيز پيگيرى حوادث در آن حضور داشتند .
( 1 ) بنابراين مسجد ، مركز شهر مدينه است ، شهرى نسبتا كوچك كه شايد جمعيتش به چند هزار نفر نرسد . زيرا مكه ، شهرى كه از مدينه خيلى بزرگتر بود و ام القرى ناميده مىشد ، بر حسب آمارهاى جنگ احزاب كه مكه همهء امكانات خود را در آن بسيج كرد « 1 » حد اكثر مىتوانست چهار هزار سپاهى بسيج نمايد . همه افراد قادر به حمل سلاح از سن مشرف به تكليف تا سن پيرى مىبايست در جنگ شركت مىكردند . اما مدينه در جنگ احزاب توانست حد اكثر هزار نفر و بلكه كمتر بسيج نمايد . « 2 »
در سرشمارى سال ششم هجرى كه در مدينه غير مسلمانان قابل ذكرى حضور نداشتند ، مسلمانان اين شهر هزار و پانصد و يا هزار و ششصد نفر بودند .
در روايت ديگرى آمده : ما هزار و ششصد تا هزار و هفتصد نفريم . اين هنگامى بود كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به آنان فرمود : شمار مسلمانان را برايم بنويسد دمامينى مىگويد :
گفتهاند اين در سال حديبيه ( سال ششم هجرى ) بود . « 3 »
( 2 ) فرض كنيم كه جمعيت سرشمارى شده همه مرد ، و متأهل و داراى فرزند بودهاند . حال به نظر شما كل جمعيت مدينه چند نفر بوده است ؟ ! همهء مردم مدينه صبح ، ظهر و شب براى نماز پشت سر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به مسجد مىآمدند . حتى مردم از مسافت چند ميلى خارج مدينه پياده نماز مىآمدند و مسجد
هامش
( 1 ) ر . ك : الصحيح من سيرة النبى الاعظم صلّى اللّه عليه و آله ، ج 9 .
( 2 ) ر . ك : همان .
( 3 ) ر . ك : صحيح بخارى ، ج 2 ، ص 116 ؛ صحيح مسلم ، ج 1 ، ص 91 ؛ مسند احمد ، ج 5 ، ص 384 ؛ سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ص 1337 ؛ التراتيب الادارية ، ج 2 ، صص 251 - 252 ؛ ج 1 ، صص 220 - 223 ؛ المصنف ابن ابى شيبه ، ، ج 15 ، ص 69 .