در آن طرف سفر كردند مرا هيچ شك نيست اما در طول اگر كسى تفاوتكى بيابد ، بدانند كه آن چيزها به تجربههاى مكرر معلومتر و روشنتر مىگردد . پس از اين چيزها ظاهر شد كه اكثر بلاد آن ملك در اقليم معتدل واقع شدهاند . « 1 » و غلط كردند جمعى از علماى اين زمان كه چين را تا پنجاه و سه درجهء شمالى مبسوط كردهاند . « 2 »
اكنون ، تا كسى گمان نكند كه اين وسعتكده ملكى ويران و بىحاصل است به تفصيل بيان كنم در اين مقام آنچه در كتاب مردم چين كه نام آن كتاب رسم چين 30 است خواندهام مىنويسم .
بدانكه در چين دو ديار است كه پايتخت و دار السلطنت ايشان است 31 . يكى را نانكن « 3 » 32 گويند يعنى پايتخت جنوبى و ديگر را پكن « 4 » 33 گويند يعنى دار السلطنت شمالى .
سواى اين دو ديار سيزده ديار 34 ديگراند كه [ در ] مجموع پانزده ديار باشد و اين پانزده ديار را قسمت مىكنند [ به ] « 5 » يكصد و پنجاه و هشت صوبه 35 كه هريك از آنها را فو 36 مىگويند . و نيز هريك از آن فوها [ 8 ] دوازده يا پانزده شهر دارد سواى مزرعهها و ديهات و قلعهها . و از جملهء آن شهرها دو صد و چهل و هفت شهر معظّم و سواد اعظماند كه آنها را جو 37 گويند . امتياز اينها از شهرهاى ديگر اكثر به اعتبار شرافت است نه به اعتبار وسعت و كلانى آن شهرها . و عدد ساير شهرها [ به ] يكهزار و يكصد و پنجاه و دو مىرسد كه آنها را هين « 6 » 38 نامند . و عدد مردمان كه باج و سرشمارى به پادشاه مىدهند يكصد و هشت ميليون و پنج لك 39 و پنجاه هزار و هشتصد و يك نفراند . « 7 » 40 و در ميان آن جماعهء باجگزار ، زنان و جوانان و اطفال و خواجهسرايان و
هامش
( 1 ) . در هر دو متن ايتاليايى و چينى به دنبال آن اين عبارت آمده است : « اختلاف آب و هواى اين كشور مثل آن است كه مردم از جزيرهء مروا( meroe )به روم سفر كنند و آب و هواهاى متفاوتى را تجربه كنند » . ( جزيرهء مروا در سودان امروز واقع است ) .
( 2 ) . در متنهاى ايتاليايى و چينى به دنبال آن اين عبارت آمده است : « در واقع يك سوم بيشتر حساب كردهاند » .
( 3 ) . ص ، ك : نانگين .
( 4 ) . ص ، ك : پكين .
( 5 ) . ص ناخوانا ، افزوده از ك .
( 6 ) . ص ، ك : مين . تصحيح طبق متن ايتاليايى . در ص 54 نسخه خطى درست ضبط شده .
( 7 ) . رقم ثبت شده با متنهاى ايتاليايى و چينى اختلاف دارد .