بلاذرى ، از ابنهيثم : اولين كسى كه مردم سجستان را به انديشهى خوارج فرا خواند ، مردى از بنىتميم به نام عاصم يا ابنعاصم بود . « 1 »
حموى : اولين كسى كه انديشهى معتزله را در خوارزم گسترش داد محمود ضَبى ملقب به « يگانهى دوران » بود كه بسيارى از مردم از جمله محمود زمخشرى و ابوعبيده معمر بن مثنى ، به كيش او گرويدند . « 2 »
اولين كسى كه آيين اعتزال را نمايان كرد ابوحذيفه و اصل بن عطاء غزّال ( 80 - 131 ق . ) بود كه در آغاز كارش در مجلس حسن بصرى مىنشست ؛ ولى چون اختلاف آشكار شد و خوارج به تكفير و گروهى به ايمان مرتكبان گناه كبيره حكم دادند ، حسن بصرى از اين ماجرا كنار كشيد و عمرو بن عبيد نيز از وى پيروى كرد و بدين سان آنان را معتزله ناميدند .
در روايتى از ابوذر است : اولين پيامبر از بنىاسرائيل موسى ( ع ) بود و آخرينشان عيسى ( ع ) . « 3 »
گويم : اگر اسرائيل نام يعقوب باشد ، اولين پيامبر از ايشان يوسف ( ع ) بوده است ؛ مگر اينكه عنوان بنىاسرائيل تنها براى نوادگان وى نهاده شده باشد .
در خبر است : اولين انسانى كه مرد هابيل بود كه بدين ترتيب يكچهارم انسانها از ميان رفتند و اولين كسى كه برادرش را كشت ، قابيل بود . « 4 »
ابن ابىالحديد از ابنشهاب : اولين كارى كه براى عبدالمطلب ياد كردهاند اين
هامش
( 1 ) . فتوح البلدان 389
( 2 ) . معجم الادباء 6 / 2685
( 3 ) . الخصال 2 / 523
( 4 ) . مستدرك الوسائل 2 / 38 .