هزار بيمار تعليم دهد ، و هر شب هزار بار تكرار كند ، چيزى از بيماريش را بهبود نمىبخشد ، تا اين كه از پول بگذرد و دارو را بخرد ، و طبق دستور مخلوط كند و بخورد ، و تلخى آن را تحمّل كند ، و به وقت هم مصرف كند و پس از پرهيز و در نظر گرفتن تمام شرايط باز هم هر كه گمان كند كه او را كفايت مىكند و بهبود مىبخشد ، اظهار غرور كرده است ، همين طور است حال فقيهى كه علم عبادات را به خوبى فرا گرفته و عمل نمىكند ، و علم اخلاق پسنديده را به خوبى آموخته امّا خود صاحب آن نيست ، چنين كسى مغرور است ، خداوند متعال فرموده است :
« به تحقيق رستكار است آن كه خود را پاك كرد ( 1 ) . » و نفرموده است : رستگار است هر كه كيفيّت تزكيه نفس را بياموزد ، و در اين باره كتاب بنويسد و به ديگران تعليم دهد ، و در اين هنگام است كه شيطان به او مىگويد : اين حرفها تو را نفريبد ، درست است كه علم به دارو ، بيمارى را از بين نمىبرد ، اما هدف تو تنها قرب به خدا و اجر و مزد الهى است ، و علم هم كه خود ، اجر و مزد الهى را در پى دارد ، و اخبارى را كه در فضايل علم رسيده است بر او مىخواند ، پس اگر بيچارهء كم خرد فريفته شد ، بر طبق خواست شيطان بوده و اطمينان پيدا مىكند ، و عمل را رها مىكند ، امّا اگر هوشيار باشد به شيطان مىگويد : آيا تو فضايل علم را به خاطر من مىآورى ، و آنچه در بارهء عالم تبهكارى كه به علم خود عمل نمىكند رسيده است از خاطرم مىبرى ؟ مانند آيه مباركه : « . . . همانند سگى است كه اگر بر او حمله كنى زبان از دهان بيرون آورد ، و اگر اعتنايش نكنى زبان از دهان بيرون آورد ( 2 ) . . . » و مانند اين آيه مباركه : « مثل آنانى كه به تورات مكلّف شدهاند ، و بعد به آن عمل نكردند ، همانند خرى است كه كتابى چند حمل مىكند ( 3 ) . » پس كدام نكبت از تمثيل به سگ و خر بالاتر است ، و پيامبر ( ص ) فرموده است : هر كس بر علم خود بيفزايد و بر هدايتش نيفزايد ، جز دورى از خدا چيزى افزون نكرده است ( 4 ) . و مثل اين سخن پيامبر ( ص ) : بدترين مردم عالمان بدند ( 5 ) ، و سخن مقسّم بن ابو درداء : واى - يك مرتبه - بر آن كسى كه چيزى نمىداند ، و واى -
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 406
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤٠٦