مىدهند آنچه از صدقات كه مىدهند ، و دلهايشان ترسناك است ( 17 ) . . . » ، و آيه : « به درستى آنانى كه از ترس پروردگارشان بيمناكند ( 18 ) . » و آيه مباركه : « به درستى كه ما پيشتر در ميان كسانمان بيمناك بوديم ( 19 ) . » خداوند متعال فرشتگان را با اين كه آنان ، از گناهان پاك و پيوسته در حال عبادت هستند ، به بيمناك بودن از خداوند متعال توصيف كرده است ، مىفرمايد : « شب و روز بدون وقفه تسبيح مىگويند » « و ايشان از ترس پروردگارشان بيمناكند ( 20 ) » . پس هر وقت ترس و بيم از بين رفت ، تكبّر پيدا مىشود كه باعث هلاكت است ، و هر وقت ترس و بيم در قلبى پيدا شد ، تواضع نيز حاصل مىشود ، پس در اين صورت آنچه را يك عابد به سبب داشتن كبر ، حسد ، غش ، كوچك شمردن مردم ، و به آنها با نظر تحقير نگريستن باعث فساد آن مىشود ، بيش از آن چيزى است كه به سبب اعمال ظاهرى باعث اصلاح آن مىگردد . اين بود معارفى كه بدان وسيله بيمارى كبر ، حسد ، و تيرگى قلب معالجه مىشود و بس ، ليكن پس از شناخت ، گاهى دل تواضع را پنهان مىدارد و ادعاى بيزارى از خود بينى مىكند امّا او دروغ مىگويد و هنگامى كه حادثه مورد نظر اتفاق افتاد و سپرى شد ، دوباره بر مىگردد و وعدهء خود را فراموش مىكند ، در اين موقع شايسته نيست كه براى معالجه تنها به شناخت اكتفا شود ، بلكه سزاوار است ، در مقام عمل برآمده و نفس خود را به كارهاى افراد متواضع - در مواقع هيجان خودخواهى نفس - عادت دهد ! توضيح آن كه بايد نفس را به پنج چيز آزمايش كرد :
1 - در هر موردى خود را با فردى از همگنان مقايسه كند ، پس اگر حرف حقى بر زبان آن رفيقش جارى شد پذيرش و اعتراف ، و تشكّر از او به خاطر توجّه دادن و آشنا ساختنش با حق ، بر او گران آمد اين خود دليل داشتن خودخواهى است كه بايد به خدا پناه ببرد و به معالجه آن بپردازد ، امّا از نظر علمى به اين ترتيب است كه پستى نفس و خطر سرانجام كار را به ياد آورد ، و
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 388
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٣٨٨