عصر غيبت ، بر پايهء اثبات نيابت فقيه براى امام معصوم عليه السّلام قرار داد . آن زمان برخى اين شبهه را مطرح مىكردند كه غيبت طولانى امام زمان ( عج ) سبب تعطيلى احكام شريعت مىشود و پاسخ شيعيان اين بود كه مجتهدان ، نايب امام زمان ( عج ) هستند و بدينسان احكام ، حدود و عبادات تعطيل نمىشود .
در واقع براى كسانى كه به حرمت نماز جمعه قائل بودند ، مسئله مهم اين بود كه در روايات مربوط ، وجوب وقتى است كه يا امام معصوم باشد يا نايب خاص او . محقق كركى اين امر را به نايب عام هم تسرّى داد . وى با استناد به ديدگاه علّامه حلّى در كتاب مختلف مبنى بر كفايت وجود فقيه براى اقامه نماز جمعه ، مسئله را حل كرد . محقق كركى اين ديدگاه را كه فقيه براى حكم و افتاء منصوب شده است نه نماز جمعه ، نادرست دانست .
فصل ديگرى از « زندگى و نقش خاندان كركى در تأسيس و تداوم دولت صفوى » به آثار مكتوب و شاگردان وى اختصاص دارد . شاگردان كركى به سه بخش شاگردان عرب ، شاگردان ايرانى ( غير استرآبادى ) و شاگردان استرآبادى تقسيم شدهاند . نزد محقق كركى ، استرآبادىها جايگاه نخست را داشتند و اين بدان دليل بود كه استرآباد يكى از مراكز اصلى شيعه در ايران آن عصر بهشمار مىآمد .
علاوه بر شاگردان كركى ، فرزندان و نوادگان او نيز عالمان برجستهاى شدند و برخى در دولت صفوى مناصبى را بهدست آوردند . در خلاصة التواريخ منشى قمى آمده است : پس از اشغال عراق به دست عثمانىها ، خاندان كركى ، همگى به ايران مهاجرت كردند .
بنابراين مىتوان گفت كه حتى اگر كركى ، فرزندانش را در سال 936 به ايران آورده و پس از آن در سال 939 به عراق مراجعت داده بود ، آنان در سال 941 همزمان با اشغال عراق عرب از سوى عثمانىها به ايران بازگشتهاند .
معروفترين نوادگان محقق كركى كه از بزرگان فلسفهء ايران عصر صفوى بهشمار مىآيد ، محمد باقر استرآبادى مشهور به ميرداماد ، نوادهء دخترى اوست . ميرداماد فرزند مير شمس الدين محمد حسينى استرآبادى است كه به دليل وصلت با دختر محقق كركى به داماد معروف شد . « 1 »
هامش
( 1 ) - به نقل از كتاب نقش خاندان كركى در تأسيس و تداوم دولت صفويه ، نوشتهء استاد رسول