سلطان در ادرنه ، بعد از حملهء نافرجام بحريهء عثمانى به پرتغاليها در اقيانوس هند ، شرح مختصرى به جا گذاشته كه در كتاب كوچكى به نام مرآة الممالك مندرج است ( كه در 964 تكميل و در 1313 در استانبول به چاپ رسيده است ) . « 1 »
اما اثر مهم در زمينهء سفرنامهنويسى كتاب عظيم ده جلدى سياحتنامه يا تاريخ سيّاح اوليا بن درويش محمد ظلّى ، معروف به اوليا چلبى ، است كه در ميان تمام متون مسلمانان يگانه است . اوليا چلبى مدت چهل سال ( از 1041 تا 1081 ) در اطراف و اكناف امپراتورى عثمانى و سرزمينهاى مجاور آن به مسافرت پرداخت . او بيشتر به عنوان روحانى برجسته در معيّت اعيان و رجال مملكت و حكام و سفرا و همچنين دستههاى سپاه مسافرت مىكرد . بنابراين ، كتاب او نوعى خاطرات است كه علاوه بر اطلاعات دربارهء سرزمينهايى كه او از آنها بازديد كرده ، حاوى بسيارى نكات دربارهء مسائل عمدهء سياسى آن زمان است . وى علاوه بر تجارب شخصى ، نتايج مطالعات و مشاهدات و تخيّلات گوناگون ذهن و قّاد خود را در كتاب خويش گنجانده است . به دليل نزديكى چلبى با شخصيتهاى سياسى ، و مشاركت او در سرنوشت آنها ، كتاب وى به صورت يكى از مآخذ مهم تاريخ آن زمان در آمده است .
يكى از عواملى كه موجب تأليف سفرنامه مىگرديد ، همانا زيارت سالانهء مكه بود ، و مخصوصا از قرن دوازدهم كتابهاى زيادى در دست
هامش
( 1 ) ترجمهء انگليسى آن به اين شرح است :A . Vambery , Travels and adventures of the Turkish Admiral Sidi Ali Reis . . . during the years 1553 - 1556 , London 1899