2 - استخدام :
استخدام يعنى لفظى كه بين دو معنا مشترك است ذكر گردد و از لفظ آن يك معنا اراده شود سپس ضمير يا اسم اشارهاى به معناى ديگر آن بازگردانده شود و ياد و ضمير به آن لفظ برگردانده شود و مراد از ضمير دوم معنايى غير از مراد از ضمير اول باشد .
فالاول كقوله تعالى :
قسم نخست مانند سخن خداى برين :
« فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ »
« 1 »
پس هركس از شما اين ماه را درك كند بايد آن را روزه بگيرد .
اريد اوّلا بالشّهر الهلال ثمّ أعيد عليه الضّمير أخيرا بمعنى أيّام رمضان .
نخست از واژهء « شهر » ( ماه ) هلال اراده شده است . سپس در پايان ، ضمير به معناى ايام رمضان رجوع داده شده است .
و مانند اين شعر سعدى « 2 » :
اميد است كه روى ملال در نكشد * از اين سخن كه گلستان نه جاى دلتنگى است
علىالخصوص كه ديباچه همايونش * به نام سعد ابى بكر سعد بن زنگى است .
از لفظ « گلستان » گلشن اراده شده و از ضمير « ش » در « همايونش » به قرينه كلمهء ديباچهء كتاب گلستان مقصود است .
و مانند سخن معاويه پسر مالك :
اذ انزل السّماء بأرض قوم * رعيناه و ان كانوا غضابا
زمانى كه باران به سرزمين قومى فرو بارد گياه آن سرزمين را مىچرانيم گرچه خشمگين باشند .
أراد بالسّماء المطر و بضميره فى رعيناه النّبات و كلاهما معنى مجازىّ للسّماء .
از « سماء » باران را اراده كرده است و به وسيلهء ضمير « رعيناه » گياه را و هردو معناى مجازى براى « سماء » است .
هامش
( 1 ) - بقره ، 185
( 2 ) - گلستان سعدى .