بزرگ بين راهى مسلمانان و مساجد آنهاست كه اگر چه قربةً الى الله ساخته شده و به همين مناسبت آنها را « صدقات » گويند ، ولى آنها از نوع « صدقات » گويند ، ولى آنها از نوع « صدقات واجب » بر افراد موضوع بحث ما نيست تا بهرهورى از آنها براى غير فقير ممنوع باشد ، بلكه آنها براى انتفاع عموم مسلمانان است و فقير و غنى و امير و مأمور و هاشمى و غير هاشمى در آن يكسانند ، و بدين خاطر از موضوع بحث ما خارج است .
* * * تا اينجا آنچه را كه در مدارك اسلامى دربارهى خمس و صاحبان سهام آن در عصر پيامبر يافتيم يادآور شديم ؛ و نيز ، حرمت صدقه بر بنىهاشم و خادمان و وابستگان ايشان ، و امتناع آنها از پذيرش صدقه در زمان پيامبر و پس از آن ، همه را بيان داشتيم . امّا اقدام خلفا دربارهى فريضهى خمس و چگونگى اجتهاد آنها در آن ، و آنچه را كه به گونهاى خاص در حق دختر پيامبر ( ص ) انجام دادند ، فهم اين امور ما را بر آن مىدارد تا ابتدا به بررسى ماترك و ميراث رسول خدا ( ص ) بپردازيم و بعد ، آنچه را كه از سوى خلفا بر فاطمه ( س ) وارد آمد و شكواى فاطمه و . . . را مورد بحث و بررسى قرار دهيم ، و اكنون :
ماترك و ميراث رسول خدا ( ص ) :
قاضى ماوردى ( متوفاى 450 ه - ) و قاضى ابويعلى ( متوفاى 458 ه - ) گويند : « رسول خدا ( ص ) را دو حقّ بود : يكى حق خمس يعنى يك پنجم « فىء و غنايم » و ديگرى چهار پنجم « فىء » اى كه خدا به پيامبرش بازگردانيد و مسلمانان در فتح آن نبردى انجام نداده بودند . . . تا آنجا كه گويند : امّا صدقات رسول خدا ( ص ) ، و آن هشت مورد بود :
1 - نخستين زمينى كه رسول خدا ( ص ) براساس وصيّت « مخيريق يهودى » مالك آن شد : « باغستانهاى هفتگانه » .
2 - زمينى كه از اموال « بنىنضير » در مدينه به آن حضرت رسيد .