2 - و منها الإعتماد على تقدّم ذكره ، كقوله تعالى :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ »
أى و يثبت ما يشاء
و از آن موارد ، تكيهكردن بر ذكر پيشين آن است . مانند سخن خداى برين :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ »
« 1 » خداوند ، اثر هرچيز را بخواهد ، از بين مىبرد و هرچه را بخواهد ، پايدار مىسازد . در اين آيهء كريمه ، مفعول « يثبت » كه « ما يشاء » است . با توجه و اعتماد به اينكه « ما يشاء » پس از « يمحو » ذكر شده است ، حذف گرديده .
3 - و منها طلب الإختصار ، نحو :
« فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ » *
اى يغفر الذنوب
و از آن اهداف ، به دست آوردن اختصار است . مانند :
« فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ »
« 2 » خداوند ، گناهان هركه را بخواهد ، مىآمرزد . در اين آيهء شريفه ، « الذنوب » كه مفعول است ، براى اختصار ، حذف شده .
4 - و منها إستهجان التّصريح به ، نحو : « ما رأيت منه و لا رأى منّى » أى العورة
و از آن اهداف ، زشت شمردن ، ذكر صريح مفعول است . مانند : « ما رأيت منه و لا رأى منّى » : من از او را نديدم و او از من را نديد . در اين مثال ، « عورة » كه مفعول است ، حذف گرديده .
5 - و منها البيان بعد الإبهام ، كما فى حذف مفعول فعل المشيئة و نحوها إذا وقع ذلك الفعل شرطا فإنّ الجواب يدّل عليه و يبيّنه بعد إبهامه فيكون أوقع فى النّفس و يقدر المفعول مصدرا من فعل الجواب ، نحو : « فمن شاء فليؤمن » أى فمن شاء الإيمان
از آن اهداف ، بيان پس از ابهام است . مانند : حذف مفعول فعل « مشيئة » و مثل آن . يعنى :
فعلهايى كه به معنى خواستن ، ارادهكردن و دوست داشتن است . چون : شاء يشاء ، اراد ، احبّ و . . . زمانى كه چنين فعلهايى شرط واقع شود . بىترديد ، در اين موارد ، جواب شرط ، بر مفعول دلالت دارد و آن را پس از ابهام ، بيان مىكند . از اينرو بهتر در جان مىنشيند و مفعول محذوف ، مصدرى از فعل جواب ، قرار داده مىشود . مانند :
« فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ »
« 3 » در اين آيهء كريمه ، « شاء » از افعال « مشيئة » است . و مفعول آن ، حذف گرديده ، چون « فليؤمن » آن را پس از ابهام ، تفسير مىكند . در اين آيهء كريمه ، « ايمان » كه مصدر « يؤمن » است ، مفعول
هامش
( 1 ) . رعد ، 39 .
( 2 ) . آل عمران ، 129 .
( 3 ) . كهف ، 29 .