نبودن فرزندى در پنهان براى « حسن » بداند ، چنين فردى را نمىتوان داراى فهم و بينش دانست ، بلكه فردى خواهد بود كه به روش عقلا در تدبير امور مهمه آشنايى نداشته و از سيرهء عرف و عادت انسانها ، در جريان كارهاى سياسى آگاه نبوده است .
( 1 )
كيفيت وصيت امام ششم ( عليه السّلام )
( 2 ) تمام مورّخين شيعه نوشتهاند كه « جعفر بن محمد » امام ششم شيعيان ، هنگام شهادتش خواست وصيت كند ، چهار نفر را وصى خود قرار داد ، اول « منصور » خليفهء مقتدر وقت . دوم « ربيع » وزير دربار خليفه . سوم همسرش « حميده بربرى » و چهارم پسرش « موسى » و اين چهار نفر را بر همهء اموال و اوقافش مسلط كرد . « 1 »
علت اينكه ذكرى از فرزندان ديگر خود نياورد ، اين بود كه مىدانست بعضى از آنان پس از او مدعى جانشينى وى خواهند گرديد و اگر نامى از آنان را در وصيتنامه ببرد ، اين خود شاهد كافى بر صدق ادعاى آنان خواهد شد . و اگر « موسى » در ميان مردم مشهور به فضل و كمال و زهد و پارسايى و رشد رهبرى نبود و مانند فرزند « حسن بن على » گمنام و غير معروف بود ، بدون شك امام ، اسم او را
هامش
( 1 ) « شيخ طوسى » روايت كرده است كه « امام جعفر صادق ( عليه السّلام ) » به پنج نفر وصيت كرده است و آنان عبارتند از : « حميده بربريه همسرش ، منصور خليفه ، محمد بن سليمان ، والى مدينه ، عبد اللَّه و موسى دو پسر امام » . ولى « ابن شهرآشوب » در « مناقب » نقل كرده است كه آن حضرت ، تنها به « منصور » ، « عبد اللَّه » و « موسى » وصيت نموده است . ( ر . ك : بحار ، ج 11 ، احوال جعفر بن محمد ) .