حمله برد و آنان شكست سنگينى بر او وارد كردند . بههرحال ، در سالهاى بعد ( 852 - 855 ) بغا با اميران ارمنى و آلبانيايى و خانوادههاى آنان به سختى رفتار كرد و بسيارى از آنان به بين النهرين تبعيد شدند . هرچند لشكركشى بغا از جهت تاكتيكى موفقيتآميز بود ، امّا اوضاع محلّى يكسره به هم ريخت و هنگامى كه توجه خليفه به جنگ با روم شرقى معطوف بود ، عنان تسلط بر قفقاز از كف حكومت مركزى رها شده بود . 56 ساخت ( يا بازسازى ) گنجه به دست محمد بن خالد در 245 / 859 ، نخستين نشانهء خودمختارى حاكمى محلّى بود . حادثهاى نظير اين نيز در 255 / 869 در باب روى داد و آن به قدرت رسيدن هاشميان بود . در حكومت ساجديان ، 57 بويژه يوسف بن ابى السّاج ( 288 - 315 / 901 - 928 ) ، كوشش به عمل آمد كه سنت سياست فعّال و جدّى در ارمنستان و قفقاز از نو زنده شود ، 58 امّا با مرگ يوسف ، يزيديان و هاشميان استقلال موجود خود را رسميّت دادند .
در اواخر قرن سوم / آغاز قرن دهم ، حركت بزرگ طوايف ايرانى ( ديلميان ، كردها ) تمامى نيمهء غربى ايران را از تسلط خلفا خارج ساخت . 59 مسافريان ديلمى كه آذربايجان را تصرف كرده بودند ، پيروزمندانه حكومت خود را در قفقاز تا باب گسترش دادند ، 60 امّا دولتى مستعجل داشتند . در 360 / 970 شدّاديان كرد ، مسافريان را از ارّان بيرون راندند و به اين ترتيب قفقاز شرقى به سه اميرنشين خودمختار مسلمان تقسيم شد :
( 1 ) هاشميان عرب ( از قبيلهء سليمان ) در باب كه شديدا با منافع و نفوذهاى محلى جوش خوردند ؛ 61
( 2 ) يزيديان عرب ( از قبيلهء شيبان ) در شروان كه كمكم آداب و رسوم
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 28
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص٢٨