استحكامات كه به قصد جلوگيرى از دور زدن شهر ، بيشتر به طرف غرب امتداد داشت ، به هم وصل شده بود ، هرچند در موارد بسيار عملا بدون خونريزى از كنار باب گذشتند . در جانب غربى كوه جلغن ، ديوارى واقعى ( داغ - باره ) به طول پانزده كيلومتر امتداد داشت ، امّا در 25 كيلومتر بعدى ، براى تسلّط بر معابر كوهستانى برجها و قرارگاهها ساخته شده بود . به هر تقدير گفتهء مسعودى ( مروج الذهب ، ج 2 ، ص 2 ) كه ديوار ساختهء انوشيروان چهل فرسخ ( بيش از دويست كيلومتر ) طول داشت ، اغراق بزرگى به نظر مىآيد . 53
يك ژنرال روسى در كتاب خود ، « ديوار كوه » را اينطور وصف كرده است : 54
در مجاورت دريا پهناى شهر حدود پانصد قدم است ، امّا نزديك نارين قلعه ، به 140 قدم مىرسد . 55 آن سوى قلعه ، صخرهها چنان يكباره ديوارهاى مىشوند كه تا قلعهء پرمشكى « 1 » در دو كيلومترى غرب نارين قلعه ديوارى وجود ندارد . در جنوب پرمشكى ، كوراوغلى قرار دارد و هر دوى اينها بر قلههاى دو رشته كوه موازى قرار گرفته و بر لبهء درهء عميق ميان آن دو ، ديوار مانند سدّى برپا شده است . از آنجا ديوار به سمت غرب ادامه مىيابد و در آن برجهاى چهارگوش مزغلدار ( 40 تا 80 قدم طول ) ساخته شده است . در اين برجها اتاقهايى براى تداركات و آذوقه و پلههايى براى رسيدن به محل ديدهبانى وجود دارد . كنار ديوار آثار چاه آب و قبرستان مشاهده مىشود . سنگ قبرها به خط عربى است . ديوار با سنگهاى قواره و شفته بنا شده و با مهارت بسيار با سنگ تراش قاببندى گرديده است .
ديوار درپى ستيغ كوهها به سوى روستاهاى كچيلى « 2 » و كماخ « 3 » سرازير مىشود . كماخ در دامنهء شيبى تند قرار دارد و از آنجا چشمانداز بسيار وسيعى به سوى شمال شرقى گشوده مىشود . ديوار پس از عبور از
هامش
( 1 ) .Pramashki( 2 ) .Kechili( 3 ) .Kamakh