على ( ع ) دست داشتهاند ، و هنگام قيام شيعيان به رهبرى مختار بن ابو عبيد ثقفى 57 نفى بلد شدهاند . هرچند قبول اين نظر از سوى اعراب ساكن دربند مىتوانسته است نشانهء احترام آنان به همزبانى دانشمند باشد ، امّا از زمان قيام مختار نزديك به پنج قرن گذشته بود .
گفته شده است كه در خلافت هشام ( 105 - 125 / 724 - 743 ) مسلمه 000 24 تن شامى را در دربند مستقر ساخت و بر ايشان مقررى تعيين كرد . 58 به روايت يعقوبى ، ج 2 ، ص 446 ، هنگامى كه خزران سپاهيان مسلمان را وادار به عقبنشينى كردند ، خليفه ابو جعفر ( 136 - 158 / 754 - 775 ) ، هفت هزار زندانى را آزاد و روانهء دربند كرد .
كارگرانى كه در اين جمع بودند ، برايشان سه ده ساختند : كماخ ، محمديّه و باب واق . نخستين ده هنوز هم در بيست كيلومترى دربند برجاست .
دوّمين مىتواند با حميديه مطابق باشد ( در طبرسران ، نگاه كنيد به پايين ) و سوّمى مطابق است با درباخ ( درواق ) كنار رودخانهاى به همين نام .
مسعودى ، ج 2 ، ص 40 - 41 ، آنجا كه از جوامع عربى ميان دربند و * خيداق سخن مىگويد ، ظاهرا به همين مهاجران عرب نظر دارد . ساكنان درباخ تا آغاز قرن بيستم هنوز به عربى تكّلم مىكردند . 59
پيچيدگى فوق العادهء مسايل تاريخى ، قومى و زبانى كه جبل الالسن ( كوه زبانها ) به ميان آورده است ، 60 شناسايى بعضى از اسامى موجود در منابع عربى را بسيار مشكل ساخته است و هر نام نيازمند توضيح مبسوطى است .
طبرسران . 61 رودى كه در جنوب خط الرأس دربند جارى است ، روباس نام دارد و حوضهء آن ناحيهء طبرسران را تشكيل مىدهد . 62 نژاد
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص١٦٥