1 - عبداللَّه بن عباس ، داناى امت . 2 - عبداللَّه بن عمر ، 3 - ابوايوب انصارى مهماندار پيامبر صلى الله عليه و آله ، 4 - ابوهريرهء دوسى ، 5 - جابر بن عبداللَّه انصارى ، 6 - عبداللَّه بن مسعود .
توجيهات ردّ جمع بين دو نماز
روايات صريح است در اينكه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در مدينه ، بدون آنكه خوف ، باران يا بيمارى و علتى باشد ، دو نماز را با هم خوانده است تا جمع بين دو نماز و مشروعيت آن را بيان كند ، تا توهم نشود كه جدا خواندن واجب است ، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر خواندن نمازها در وقت فضيلتش استمرار داشته است . پيامبر با عمل خويش ثابت كرد كه جمع هم جايز است ، هرچند بهتر ، خواندن در وقت خودش است .
از آنجا كه مضمون اين روايات ، مخالف با مذاهب رايج فقهى است ، شمارى از محدثان و اهل فتوا كوشيدهاند روايات را طبق فتواها معنى كنند ، به جاى آنكه روايات را معيارى براى شناخت حق و باطل قرار دهند . از اينرو بسيارى از ايشان عمل به اين روايات را ترك كردهاند . ليكن جمعى هم به آن عمل كرده و طبق آن فتوا دادهاند . طبق آنچه گذشت ، نام آنان را ابن رشد در « بداية المجتهد » و نووى در « المجموع » آورده است .
از ميان همهء عذرها و توجيههاى مخالفان ، به يكى از آنها مىپردازيم و آن اينكه جمع بين دو نماز ، جمع صورى و ظاهرى بوده نه حقيقى و دليل آن هم روشن خواهد شد .
جمع صورى !
شمارى از كسانى كه به حلّ اين احاديث پرداختهاند ، به اين راه حل روى آوردهاند كه جمع ، جمع حقيقى نبوده ، مثل آنچه در سفر انجام مىگيرد ، بلكه جمع صورى بوده ، يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله نماز ظهر را تا حدى تأخير مىانداخت كه از وقت آن به اندازهء چهار ركعت باقى بماند ، آنگاه نماز ظهر مىخواند و با اتمام آن وقت نماز عصر مىرسيد و عصر را هم مىخواند ، پس دو نماز را با هم خوانده است ! با اينكه هر يك از دو نماز را در