گفتهاند و اعلام داشتهاند كه از مهمترين بدعت گذاران بود .
ذهبى گويد : « ثعلب گفت : او ثقه و مورد اطمينان نيست . » « 1 » ذهبى گويد : « از بزرگان بدعتگذار بود . » « 2 » و گفت : « از قيافهى جاحظ برمىآيد كه ( حديث ) مىسازد . » « 3 » اين متن گفته حافظ ابنحجر در شرح حال اوست كه سخنان بسيارى در بر دارد :
« عمروبنبحر جاحظ ، صاحب آثار ، گفته مىشود كه ابوبكربن ابىداوود از او روايت كرده است . ثعلب گفت : ثقه و مورد اطمينان نيست . من گويم : از بزرگان بدعتگذاران بود .
جاحظ در كتاب « البيان و التبيين » گويد : هنگامى كه مأمون كتابهاى مرا در امامت خواند ، آنها را بر اساس خبرهايى كه دادهاند ، يافت . نزد او رفتم . او به بريدى دستور داده بود كه آنها را ببيند تا دربارهى آنها به او اطّلاع دهد ، به من گفت : يكى از كسانى كه خبرش مورد رضايت و تصديق بود ، از استحكام صنعت و كثرت فايدهء اين كتابها ما را آگاه كرد . گفتيم : ممكن است كه صفت بر عيان افزونى يابد . وقتى آنها را ديدم ، ديدم كه عيان بر صفت افزونى يافته است . وقتى كه در آن تأمّل كردم ، باطنش بر عيانش برترى يافت و اين كتابى است كه نه به حضور نويسندهاش نياز دارد و نه به احتجاج كنندگان . در عين حال كه بررسى معانى و اداى همهى حقوق را گرد آورده است ، همراه با لفظ محكم و مخرج آسان ، بدين سان ، بازارى پادشاهانه و عامى خاصّى است .
گفتم : و اين - به خداوند سوگند صفت همهى كتابهاى جاحظ است ، پس منزّه است خدايى كه از روى آگاهى او را گمراه كرد .
مسعودى گفت : جاحظ در سال [ دويست و ] پنجاه و پنج - و گفتهاند : پنجاه و شش - در بصره درگذشت . كسى از راويان حديث و اهل علم شناخته نشده است كه
هامش
( 1 ) . ميزان الاعتدال 3 : 247 رقم 6333 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . سير أعلام النبلاء 11 : 528 .