فصل 13 ( افراط و تفريط و اعتدال در قوهء غضب )
مردم دربارهء قوهء غضب بر سه قسمند : در افراط ، در تفريط ، در اعتدال . افراط در خشم اين است كه اين صفت چنان بر آدمى چيره شود كه از اطاعت عقل و شرع بيرون رود و فكر و بصيرتى برايش باقى نماند . و تفريط اين است كه اين قوه را فاقد باشد يا به قدرى در او ضعيف شود كه در مواردى كه شرعا و عقلا غضب لازم است هيچ غضب نكند . و اعتدال اين است كه غضب او بموقع و بجا باشد به طورى كه از حدّ شرع و عقل بيرون نرود ، بلكه در غضب و عدم آن تابع شرع و عقل باشد ، و خشم و انتقامش به فرمان اين دو باشد . و شكَّى نيست كه حدّ اعتدال آن مذموم نيست و در حقيقت از غضب به شمار نمىآيد ، بلكه از شجاعت به شمار مىرود . و طرف تفريط آن مذموم و نتيجهء جبن و خوارى است ، و بسا هست كه از غضب بدتر است ، زيرا كسى كه فاقد اين قوه است غيرت و حميّت ندارد ، و واقعا ناقص است ، و از آثار آن بىغيرتى نسبت به ناموس و كوچكى نفس و تحمّل خوارى از مردم پست و سازشكارى و مداهنه در امر به معروف و نهى از منكر و فحشاء است و از اين رو گفتهاند : « كسى كه در موقع غضب به غضب نيايد خر است » [ 1 ] . و خداوند در وصف نيكان صحابهء رسول خود فرموده است :
« أشِدّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ » 48 : 29 ( فتح ، 29 )
هامش
[ 1 ] اين جمله منسوب به شافعى است ، « احياء العلوم » ج 3 ، ص 145 .