العقاب ميان بيان عقلى و نقلى ، تفاوتى نيست ، بدين معنا كه مخالفت هريك موجب عقاب است . منتهى اگر در موردى بيان منحصر در بيان عقلى بشود ، صرفا موجب مذمت دنيوى و استحقاق عذاب اخروى مىگردد كه اين اعم از فعليّت عقاب است و اگر بيان نقلى مورد نظر باشد ، بيان نقلى ، فعليّت عقاب را مىآورد .
حال آيهء شريفه در مقام بيان نفى فعليت عقاب است و نه نفى استحقاق ، بدين خاطر سخن از بعث رسل و بيان نقلى مطرح شده است .
( * ) حاصل كلام در عبارت ( ثم إنّه ربما يورد التناقض على من جميع . . . . الخ ) چيست ؟
بيان دومين نكته است كه سبب مىشود آيهء شريفه دخلى در استدلال نداشته باشد و آن اين است كه آيه شريفه مزبور در دو باب مورد بحث قرار مىگيرد :
الف : يكى در باب شك در تكليف و عدم نصّ و اصل برائت كه مسئله مورد بحث ما بود ، كه شيخ استدلال بدان را در اثبات اصل برائت رد كرد و ديگران بدان تمسّك كردند .
ب : يكى هم در باب ملازمهء ميان حكم عقل و حكم شرع كه مورد نزاع اخبارى و اصولى است .
خلاصهء كلام اينكه :
1 - اشاعره و اخبارىها منكر تلازم ميان حكم عقل و حكم شرع هستند كه در اثبات عدم ملازمه به آيهء شريفه مزبور تمسّك كردهاند .
( * ) كيفيت استدلال اشاعره به آيهء شريفه از چه قرار است ؟
مىگويند : آيه شريفه عذاب اخروى را منحصر كرده به بعث رسول ، و لذا معناى آيه اين است كه :
1 - نسبت به هر حكمى كه بعث رسل شده ( يعنى : بيان نقلى دارد ) ، عقاب نيز هست .
2 - نسبت به هر حكمى كه بعث رسل نشده عقابى هم نيست ، چه در مورد آن ، بيان عقلى باشد و يا نه پس به حكم آيه شريفه ، تلازمى ميان حكم عقل و شرع نيست .
( * ) نظر مرحوم فاضل تونى صاحب وافيه در استدلال به آيهء شريفه در ما نحن فيه چيست ؟
مىفرمايد : آيهء شريفه چنان كه اشاعره استدلال كردند دليل بر عدم ملازمه ميان عقل و شرع نمىباشد ، اگرچه دليل بر جريان اصل برائت در شبههء حكميّهاى كه موردش فقدان نصّ است ، مىباشد .
( * ) قبل از بيان دليل فاضل تونى بفرماييد : ملازمهء ميان حكم عقل و نقل در چه مراحلى متصوّر است ؟
يكى در مرحلهء اصل تكليف است . يعنى : همانطور كه با حكم شارع اصل تكليف ثابت مىشود آيا با حكم عقل هم اين اصل ثابت مىشود ؟
يكى در مرحلهء مذمت دنيوى است يعنى : آيا همانطور كه مخالفت با بيان شارع موجب مذمت دنيوى
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 59
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٥٩