گفتهاند : سنگ با اعمال شيميائى آب روان مىشود و هوا بدل به آب ميگردد ، چنانچه در قلههاى كوه و جز آن ديده شده كه هوا بر اثر سردى غليظ مىشود و ابر چكاننده ميگردد ، و در قطراتى كه بر طاس وارو بر يخ است ديده شود ، و آب هم با گرم شدن بخورشيد يا آتش هوا مىشود چنانچه در بخار متصاعد از آب گرم ديده شود ، چون بخار هوائيست كه از آب ساخته شده و اجزاء لطيف آب هم با خود دارد ، و هوا آتش شود چنانچه در كوره آهنگرى بردم كه سوراخهاى آن بسته است و هواى تازه در آن نرود ملاحظه شود كه هواى درون آتش شده .
باد گرم كشنده هم از اين قبيل است ، و آتش هم بدل بهواء شود ، در شعله چراغ ، زيرا اگر آتش بماند بخطّ مستقيم بالا پرد و هر چه در برابرش باشد بسوزد و چنين نيست .
باز هم گفتند چون اين عناصر خرد شوند و با هم بياميزند و با نيروهاى متضاد خود در هم اثر كنند يك كيفيت ميانه پديد شود كه مزاج باشد ، و اين تركيب اگر كامل باشد و ماندنى صورت نوعيهاى بدان افاضه شود و آن را زمانى دراز نگهدارد و بسا ناقص باشد و درنگى نكنند و باندك سببى منحلّ گردد مانند كائنات جوّ .
مؤلّف مقاصد گفته : مركّبات بىمزاج 3 نوعند ، زيرا يا در فضاى بالاى زمينند يا در روى زمين يا درون زمين ، نوع يكم از بخار پديد شود يا دخان كه هر دو اثر حرارتند كه از ترى اجزاء هوائى آب دار برآرد كه بخار است و از خشكى اجزاء خاك آميخته باجزاء آتش و البته اجزاء هواء هم دارد و آن دود است .
بخار بسا لطيف شود و اجزاء آبى آن بتحليل رود و هوا گردد ، و بسا بطبقه زمهريريه رسد و درهم شود ابر چكاننده گردد ، و اگر پيش از قطرهشدنش بسرماى سختى برخورد برف فرو ريزد و اگر پس از آن باشد تگرگ گرد خردى بريزد در صورتى كه از مسافت دور آيد زيرا بواسطه حركت و برخورد بهم پرههايش بسايد و
بحار الأنوار (ج54) (آسمان و جهان) (فارسى) — صفحة 333
مساهمون: العلامة المجلسي
ص٣٣٣